काठमाडौं। गत वर्ष सेप्टेम्बरमा बेइजिङको तियानआनमेन स्क्वायरमा हिँड्दै गर्दा चीनका राष्ट्रपति सी जिनपिङ र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले मानव अंग प्रत्यारोपणमार्फत मानव जीवन लम्ब्याउने सम्भावनाबारे छलफल गरिरहेका थिए।
पुटिनका दोभाषेले भनेका थिए, “मानव अंगहरू निरन्तर प्रत्यारोपण गर्न सकिन्छ। जति धेरै बाँचिन्छ, त्यति नै युवा भइन्छ, र सम्भवतः अमरतासमेत प्राप्त गर्न सकिन्छ।”
त्यसको जवाफमा सीका दोभाषेले भने, “केही अनुमानअनुसार यस शताब्दीमा मानिस १५० वर्षसम्म बाँच्न सक्छन्।”
यो संवाद दुई शक्तिशाली नेताबीचको सम्बन्धको प्रतीक मानिन्छ, जसले एकअर्कालाई “सबैभन्दा राम्रो मित्र” भनेर सम्बोधन गरेका छन्। दशकौँदेखि सत्तामा रहेका यी नेताले पद छोड्ने कुनै संकेत दिएका छैनन्।
रूस र चीनबीचको सम्बन्धलाई प्रायः “सीमाविहीन मित्रता” भनेर वर्णन गरिन्छ। तर यो सम्बन्ध किन यति बलियो बनेको छ र के यो दीर्घकालसम्म टिक्न सक्छ भन्ने प्रश्न अहिले विश्व राजनीतिमा चासोको विषय बनेको छ।
चीनको बढ्दो प्रभाव
विश्लेषकहरूका अनुसार चीन–रूस सम्बन्धमा स्पष्ट असन्तुलन देखिन्छ। अर्थतन्त्र, प्रविधि र व्यापारका हिसाबले चीन रूसभन्दा धेरै शक्तिशाली अवस्थामा पुगेको छ।
चीन–रूसको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो भने रूस चीनको कुल अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको करिब ४ प्रतिशत हिस्सा मात्र हो। पश्चिमी प्रतिबन्धका कारण रूस क्रमशः चीनमा निर्भर हुँदै गएको छ।
विशेषगरी सन् २०२२ मा युक्रेनमाथि रूसले पूर्ण आक्रमण सुरु गरेपछि रूस आफ्नो सैन्य तथा औद्योगिक आवश्यकताका लागि चिनियाँ प्रविधि र पुर्जामा बढी निर्भर बन्न पुगेको छ। पश्चिमी कम्पनीहरू रूसबाट बाहिरिएपछि चिनियाँ कम्पनीहरूले त्यहाँ ठूलो बजार पाएका छन्।
विश्लेषक अलेक्जेन्डर गाबुएभका अनुसार रूस अहिले “चीनको प्रभाव क्षेत्रभित्र” पुगेको छ, जहाँ धेरैजसो आर्थिक र रणनीतिक सर्तहरू चीनकै हितअनुसार तय हुने सम्भावना बढी छ।
यद्यपि रूस आफूलाई चीनको “जुनियर पार्टनर” मान्न तयार छैन। रूसी अधिकारीहरूले बारम्बार रूस अझै पनि एक स्वतन्त्र महाशक्ति भएको दाबी गर्दै आएका छन्।
रणनीतिक साझेदारी
चीन र रूसबीच औपचारिक सैन्य गठबन्धन छैन। तर उनीहरूबीच लचिलो रणनीतिक साझेदारी विकसित भएको छ।
विश्लेषक बोबो लोका अनुसार यही लचकता उनीहरूको सम्बन्धको मुख्य बल हो। दुवै देशले अमेरिका नेतृत्वको विश्व व्यवस्थाप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै आएका छन् र संयुक्त राष्ट्रसंघलगायत अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा प्रायः एउटै धारणा प्रस्तुत गर्छन्।
मानवअधिकारका मुद्दामा पनि उनीहरू एकअर्काको आलोचना गर्दैनन्। चीनको सिन्जियाङ नीतिदेखि रूसी विपक्षी नेता एलेक्सी नवालनीको मृत्युजस्ता विषयमा पश्चिमी देशहरूले आलोचना गरे पनि चीन र रूसले एकअर्कालाई समर्थन गर्ने नीति अपनाएका छन्।
ऊर्जा र सुरक्षाको सम्बन्ध
रूसका विशाल तेल तथा ग्यास स्रोत चीनका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छन्। विशेषगरी विश्वव्यापी ऊर्जा अस्थिरता बढिरहेका बेला चीनले रूसलाई दीर्घकालीन ऊर्जा साझेदारका रूपमा हेरेको छ।
“पावर अफ साइबेरिया–२” ग्यास पाइपलाइन परियोजना दुवै देशका लागि रणनीतिक महत्वको मानिन्छ। यो पाइपलाइन निर्माण भएमा रूसबाट मंगोलियामार्फत चीनमा ठूलो परिमाणमा ग्यास आपूर्ति हुनेछ।
साथै, युक्रेन युद्धबाट रूसले हासिल गरिरहेको सैन्य अनुभवलाई पनि चीनले उपयोगी रूपमा हेरिरहेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ, विशेषगरी ताइवानसम्बन्धी सम्भावित रणनीतिक तयारीका सन्दर्भमा।
पश्चिमसँग फरक दृष्टिकोण
यद्यपि चीन र रूस दुवैले “पश्चिमी वर्चस्व” को विरोध गर्छन्, तर उनीहरूको रणनीति पूर्ण रूपमा समान छैन।
विश्लेषकहरूका अनुसार रूस अमेरिका नेतृत्वको विश्व व्यवस्थालाई कमजोर पार्न बढी आक्रामक छ भने चीन तुलनात्मक रूपमा सावधानीपूर्ण र व्यवहारिक नीति अपनाउन चाहन्छ।
चीन अझै पनि वासिङ्टनसँग संवाद कायम राख्न इच्छुक देखिन्छ। त्यसैले बेइजिङ अनावश्यक टकरावबाट बच्न चाहन्छ, जबकि रूस प्रायः खुला चुनौती दिने रणनीतिमा अघि बढिरहेको छ।
जनस्तरमा बढ्दो सम्बन्ध
राजनीतिक र सामरिक सहकार्यसँगै चीन र रूसबीच जनस्तरको सम्बन्ध पनि विस्तार हुँदै गएको छ।
पश्चिमी प्रतिबन्ध र युरोपेली भिसा नीतिका कारण धेरै रूसी नागरिक अहिले चीनतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। चीन भ्रमण गर्न सहज हुनु, चिनियाँ उत्पादनहरूको प्रयोग बढ्नु तथा शैक्षिक र अनुसन्धान सहकार्य विस्तार हुनु यसका मुख्य कारण हुन्।
यद्यपि केही विश्लेषकहरूका अनुसार आम चिनियाँ र रूसी नागरिकबीच गहिरो सांस्कृतिक आकर्षण भने अझै सीमित छ।
भविष्य कस्तो?
विश्लेषकहरूको निष्कर्ष अनुसार चीन र रूसबीच असमानता बढ्दै गए पनि निकट भविष्यमा यो सम्बन्ध कमजोर हुने सम्भावना कम देखिन्छ।
दुवै देशले यो साझेदारीलाई आफ्नो रणनीतिक आवश्यकता मानेका छन्। पश्चिमसँगको तनाव, साझा भू(राजनीतिक हित र आर्थिक परस्पर निर्भरताले उनीहरूलाई अझ नजिक ल्याइरहेको छ।
त्यसैले मतभेद हुँदाहुँदै पनि चीन–रूस सम्बन्ध अहिलेको विश्व राजनीतिमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण र दीर्घकालीन रणनीतिक साझेदारीमध्ये एक मानिएको छ।
