टोकियो। जापानको हाइड्रोजन बजार सन् २०२५ मा १३.६२ अर्ब अमेरिकी डलरको मूल्यांकनमा पुगेको छ। आगामी नौ वर्षभित्र यो २२.८० अर्ब डलर पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। वार्षिक ६ प्रतिशतको दरले वृद्धि हुने अनुमान गरिएको यो बजारले जापानलाई विश्वव्यापी हाइड्रोजन प्रविधिको नेतृत्वकर्ताका रुपमा स्थापित गर्दै लगेको छ।
जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिबद्धताले हाइड्रोजन प्रविधिको व्यापक प्रयोगलाई तीव्रता दिएको छ। यातायात, उद्योग र विद्युत् प्रणालीमा हाइड्रोजनको प्रयोग बढ्दै गएको छ। सरकारी लगानीले इलेक्ट्रोलाइसिस, हाइड्रोजन वाहक, भण्डारण प्रणाली र तरलीकरण प्रविधिमा बल दिइरहेको छ। यसले बजार विश्वास बलियो बनाउनुका साथै जापानको वैश्विक नेतृत्वलाई थप सुदृढ बनाएको छ।
हालको बजार प्रवृत्तिले नवीकरणीय हाइड्रोजन आयात र उन्नत इन्धन सेल प्रणालीमा केन्द्रित गठबन्धनमा उल्लेखनीय वृद्धि देखाएको छ। औद्योगिक ग्यास आपूर्तिकर्ता, इन्जिनियरिङ कम्पनी र प्रविधि विकासकर्ताहरूले बजारमा प्रभुत्व कायम राखेका छन्। यी कम्पनीहरूले रिफाइनरी, इस्पात उत्पादन, रासायनिक प्लान्ट र वितरित विद्युत् प्रणालीको माग पूरा गरिरहेका छन्।
हरित हाइड्रोजनतर्फको संक्रमणले नयाँ लगानी चक्रको सुरुवात गरेको छ। इलेक्ट्रोलाइजर उत्पादन, अपतटीय पवन ऊर्जा एकीकरण र ठूलो मात्रामा अमोनिया क्र्याकिङमा जोड दिइएको छ। अस्ट्रेलिया, मध्यपूर्व र दक्षिणपूर्वी एशियासँगको कर्पोरेट गठबन्धनले कम कार्बन भएको हाइड्रोजनको पहुँच विस्तार गरेको छ। हाइड्रोजन इन्धन भर्ने स्टेशन, भण्डारण टर्मिनल र हाइड्रोजन प्रयोग गर्न सक्ने टर्बाइन लगायतको पूर्वाधार विस्तारले बजार वृद्धिलाई समर्थन गरिरहेको छ।
निलो हाइड्रोजनले पनि औद्योगिक कार्बन न्यूनीकरणमा योगदान दिइरहेको छ। कार्बन क्याप्चर एण्ड स्टोरेज प्रविधियुक्त परियोजनाले प्राविधिक परिपक्वता हासिल गरिरहेका छन्। व्यावसायिक गतिशीलता, औद्योगिक भट्टी र हाइब्रिड विद्युत् अनुप्रयोगमा हाइड्रोजन प्रयोग बढ्दै गएको छ। उन्नत भण्डारण सामग्री, उच्च तापमान इन्धन सेल र हाइड्रोजन दहन प्रणालीमा गतिविधि बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।
लागत र आपूर्ति शृंखलाका चुनौतीहरू भए पनि हाइड्रोजनले जापानको दीर्घकालीन उत्सर्जन लक्ष्य हासिल गर्नमा निरन्तर योगदान दिइरहेको छ। सन् २०३२ सम्मको दृष्टिकोण बलियो रहेको छ, जुन सरकारी निजी सहकार्य, प्रविधि विविधीकरण र निरन्तर औद्योगिक मागबाट समर्थित छ।
बजार वृद्धिका मुख्य कारकमा महत्त्वाकांक्षी कार्बन न्यूनीकरण लक्ष्य, नवीकरणीय ऊर्जा क्षमताको विस्तार र स्वच्छ इन्धनको बढ्दो औद्योगिक माग रहेका छन्। राष्ट्रिय ऊर्जा रणनीतिले हाइड्रोजनलाई कार्बन तटस्थताको मुख्य स्तम्भका रूपमा प्राथमिकता दिएको छ। अटोमोटिभ कम्पनीहरूले इन्धन सेल इलेक्ट्रिक भेहिकल कार्यक्रम विस्तार गरिरहेका छन्। भारी उद्योगहरूले इस्पात उत्पादन र रिफाइनिङबाट हुने उत्सर्जन घटाउन हाइड्रोजन प्रयोग गरिरहेका छन्।
रिफाइनरी क्षेत्रले सबैभन्दा बढी हाइड्रोजन प्रयोग गर्दछ। जसले सन् २०२५ मा कुल बजारको ३८.७ प्रतिशत ओगटेको छ। हाइड्रोजन हाइड्रोक्र्याकिङ, डिसल्फराइजेसन र इन्धन स्तरोन्नतिका लागि अत्यावश्यक छ। बढ्दो इन्धन मापदण्डले हाइड्रोजन मागलाई थप बढाइरहेको छ।
हालैका प्रमुख विकासक्रमले बजारको गतिशीलता झल्काउँछन्। जुलाई २०२५ मा कावासाकी हेभी इन्डस्ट्रिजले व्यावसायिक आयात टर्मिनलका लागि तरल हाइड्रोजन ह्यान्डलिङ प्रणाली पूरा गर्यो। मार्च २०२५ मा तोशिबा एनर्जी सिस्टम्सले हरित हाइड्रोजन उत्पादन लागत घटाउन डिजाइन गरिएको अद्यावधिक पीइएम इलेक्ट्रोलाइजर प्लेटफर्म सार्वजनिक गर्यो। अक्टोबर २०२४ मा इवातानीले व्यावसायिक फ्लिटका लागि उच्च क्षमताको इन्धन स्टेशनसहित हाइड्रोजन इन्धन भर्ने सञ्जाल विस्तार गर्यो।
यद्यपि, उच्च उत्पादन लागत हरित हाइड्रोजनको ठूलो मात्रामा विस्तारका लागि बाधक बनेको छ। आयात रसदले अमोनिया, एमसीएच र तरल हाइड्रोजन जस्ता वाहकहरूमा लागत अस्थिरता ल्याउँछ। भण्डारण र वितरणमा पूर्वाधार कमीले व्यापक उपलब्धतामा बाधा पुर्याइरहेको छ।
तर, अवसरहरू पनि उदाइरहेका छन्। जापानले हरित हाइड्रोजन इलेक्ट्रोलाइसिस, अपतटीय पवन विस्तार र नवीकरणीय ऊर्जा एकीकरणमा लगानी तीव्र पारिरहेको छ। हाइड्रोजन-अमोनिया सह-दहन थर्मल पावर प्लान्टमा महत्त्वपूर्ण वृद्धि मार्ग बनिरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय हाइड्रोजन साझेदारीले आयात विकल्प फराकिलो बनाइरहेको छ भने साना तथा मझौला उद्यमहरूले कम्पोनेन्ट, भण्डारण सामग्री र इन्जिनियरिङ सेवामा प्रवेश अवसर पाइरहेका छन्। यी विकासहरूले दीर्घकालीन बजार सम्भावनालाई बलियो बनाइरहेका छन्।
लागत प्रतिस्पर्धात्मकता मुख्य चुनौती बनेको छ किनभने हाइड्रोजनले प्राकृतिक ग्यास र विद्युतीकरणसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने हुन्छ। सीमित नवीकरणीय स्रोत उपलब्धताले घरेलु हरित हाइड्रोजन उत्पादन महँगो बनाएको छ। यद्यपि सन् २०३२ सम्मको दृष्टिकोण उत्साहजनक रहेको छ र जापान स्वच्छ ऊर्जा संक्रमणको वैश्विक अगुवाइका रूपमा स्थापित हुँदै गइरहेको छ।
