काठमाडौं। सन् २०२२ को अक्टोबरमा अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेन प्रशासनले एउटा ऐतिहासिक निर्णय गर्यो- चीनलाई कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रशिक्षण र उच्चस्तरीय अर्धचालक निर्माणमा प्रयोग हुने उपकरण र प्रविधिको निर्यातमा कडा नियन्त्रण लगाउने। लक्ष्य स्पष्ट थियो- चीनलाई आधुनिक अर्धचालक क्षेत्रमा अमेरिका र मित्रराष्ट्रहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्नबाट रोक्ने।
त्यो निर्णयको तत्काल असर पनि देखियो- सोही वर्ष चीनको एकीकृत परिपथ उत्पादन ९.८ प्रतिशतले घट्यो, वर्षौंमा पहिलो पटक। तर, इतिहासले प्रमाणित गर्दै छ कि- यो असर क्षणिक मात्र थियो।
आजको तस्बिर हेर्दा, अमेरिकी नाकाबन्दीको सबैभन्दा ठूलो परिणाम चीनको अर्धचालक उद्योगलाई दुर्बल पार्नु होइन- बरु त्यसलाई एउटा नयाँ, अझ तीव्र ऊर्जाका साथ उठाउनु भएको छ।
दशकदेखिको महत्त्वाकांक्षा, प्रतिबन्धले पाल्यो आगो
सन् २०१४ र २०१५ मा चिनियाँ सरकारले 'चीन निर्मित २०२५' कार्यक्रमअन्तर्गत स्वदेशी अर्धचालक उद्योग निर्माणमा अनुमानित १५० अर्ब अमेरिकी डलर लगानी गर्यो। उद्देश्य थियो- सन् २०२५ सम्म ७० प्रतिशत अर्धचालक आपूर्ति देशभित्रैबाट गर्ने। वास्तवमा सन् २०२५ मा यो आँकडा केवल ३० प्रतिशत पुग्यो। र, चिनियाँ उपभोक्ता आफ्नै देशमा बनेका उत्पादन किन्न विशेष उत्सुक थिएनन् किनकि विदेशी उत्पादन धेरै स्तरीय थिए।
अमेरिकाको प्रतिबन्धले यही समीकरण पल्टायो। जब विदेशी अर्धचालक आफूखुशी पाउन नसकिने भयो। चिनियाँ कम्पनीहरूले स्वदेशी विकल्पतर्फ फर्कनु बाध्यता बन्यो। सरकारले पनि थप दबाब दियो- सन् २०२४ मा चीनको सूचना तथा प्रविधि मन्त्रालयले दूरसञ्चार सेवा प्रदायकहरूलाई आफ्ना सञ्जालबाट सबै विदेशी अर्धचालक सन् २०२७ सम्म हटाउन निर्देशन दियो।
बजारमा उलटफेर
परिणाम तथ्याङ्कमा देखिन थाल्यो। प्रतिबन्ध लागू हुनुअघि, चीनको घरेलु अर्धचालक उत्पादन उपकरण बजारमा स्वदेशी कम्पनीहरूको हिस्सा मात्र दशदेखि पन्ध्र प्रतिशत थियो। त्यो आँकडा सन् २०२५ मा पुग्दा ३५ प्रतिशत नाघिसकेको छ- र यसले 'चीन निर्मित २०२५'ले तोकेको तीस प्रतिशतको लक्ष्यसमेत नाघेको छ। विशेष गरी खोपट्याउने र पातलो तह जम्मा गर्ने उपकरण क्षेत्रमा स्थानीय कम्पनीहरूले चालीस प्रतिशत बजार कब्जा गरिसकेका छन्।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रशोधन एकाई बजारमा पनि यही प्रवृत्ति देखिँदै छ। बजार अनुसन्धान संस्था ट्रेन्डफोर्सको प्रक्षेपणअनुसार सन् २०२६ मा चीनको कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्धचालक बजारमा स्वदेशी उत्पादनको हिस्सा पचास प्रतिशत पुग्ने छ। अलिबाबाले एक लाखभन्दा बढी आफ्नो 'झेनवु ८१० ई' कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रशोधन एकाई बिक्री गरिसकेको छ। हुवावे, बाइडु र क्याम्ब्रिकनसहित कम्तीमा नौ वटा चिनियाँ प्रशोधन एकाई उत्पादक कम्पनीहरूले दश हजारभन्दा बढी इकाई वितरण वा बुकिङ पुरा गरेका छन्।
"अमेरिकी निर्यात नियन्त्रण र प्रतिबन्धमा पेलिएपछि अब एउटा कुरा स्पष्ट भएको छ- यो जञ्जालबाट मुक्त हुनु दीर्घकालीन रुपमा जुनसुकै अस्थायी प्रगतिभन्दा कहीं बढी महत्त्वपूर्ण छ।"
- चिनियाँ उद्योग स्रोत, अमेरिकी रणनीतिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन केन्द्र प्रतिवेदन २०२६
अति-पराबैँगनी मुद्रण यन्त्रदेखि प्रकाश-आधारित प्रशोधन एकाईसम्म
सबैभन्दा विकास अनुसन्धान प्रयोगशालाबाट आइरहेका छन्। शेनजेनको एक सुरक्षित प्रयोगशालामा चिनियाँ वैज्ञानिकले अति-पराबैँगनी किरण प्रयोग गर्ने लिथोग्राफी अर्थात् सूक्ष्म मुद्रण यन्त्र बनाएको खबर आएको छ। त्यो प्रविधि जुन अहिलेसम्म नेदरल्यान्डसको कम्पनी एएसएमएलको विश्वव्यापी एकाधिकारमा थियो।
यो यन्त्र उक्त कम्पनीका पुराना उपकरणका पाटपुर्जा र त्यहीँका पूर्व अभियन्ताको टोलीले निर्माण गरेको बताइएको छ। एक उद्योग विश्लेषकले भने, "जब अर्धचालक सपना राष्ट्रिय सुरक्षाको विषय बन्यो, म चीनको महत्त्वाकांक्षालाई कम आँक्दिनँ।"
उता शाङ्घाईको जियाओ टोङ विश्वविद्यालयका वैज्ञानिकहरूले डिसेम्बर २०२५ मा 'लाइटजेन' नामक विश्वकै पहिलो पूर्ण प्रकाश-आधारित प्रशोधन एकाइ सार्वजनिक गरे। यो उपकरणले प्रचलित उन्नत कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रशोधकहरूभन्दा बढी गतिमा र कम ऊर्जामा उन्नत बुद्धिमत्ता प्रतिरूपहरू चलाउन सक्ने दाबी गरिएको छ। झेजियाङ प्रान्तले पनि जनवरी २०२६ मा अर्को महत्त्वाकांक्षी घोषणा गर्यो- आगामी पाँच वर्षभित्र सात देखि तीन न्यानोमिटर तहका अर्धचालक र तिनका उत्पादन उपकरण, सामान्य उद्देश्यीय कृत्रिम बुद्धिमत्ता उपकरण, र पाँचौं पुस्ताको खुला निर्देश-समूह संरचना स्वदेशमै विकास गर्ने।
वाशिङ्टनको हिसाब गलत भयो?
अमेरिकी रणनीतिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन केन्द्रको विश्लेषण भन्छ- अमेरिकी नीतिनिर्माताहरूलाई थाहा थियो कि प्रतिबन्धले चीनलाई स्वावलम्बी बन्ने प्रयासमा प्रेरित गर्नेछ, तर चिनियाँ प्रतिक्रियाको तीव्रता र गति अपेक्षित भन्दा धेरै बढी रहेको देखिन्छ। चिनियाँ फर्महरूले विदेशी उपकरण हटाउन थालेकाले अमेरिकी उपकरण निर्माताहरूको बिक्री वृद्धि अपेक्षित भन्दा कम भएको केन्द्रले उल्लेख गरेको छ।
व्यंग्यात्मक निष्कर्ष के छ भने, दशकौंको चिनियाँ औद्योगिक नीतिले जे हासिल गर्न सकेको थिएन. चीनभित्र साँचो प्रविधि नवीनता, नक्कल गर्नुभन्दा बाहिर गएर मौलिक आविष्कार- त्यो काम अमेरिकी प्रतिबन्धले गरिदिएको जस्तो देखिन्छ। अल्पकालमा चीनको उन्नत कृत्रिम बुद्धिमत्ता विस्तारलाई ढिलाइ गर्दागर्दै, दीर्घकालमा यो नीतिले एउटा बलियो, एकीकृत र महत्त्वाकांक्षी चिनियाँ अर्धचालक उद्योगको जन्म दिएको हुन सक्छ।
