काठमाडौं। काठमाडौंसहित देशभर चिसोको पारो उकालो लागिरहेको छ। काठमाडौं उपत्यकामै तापमान वर्षकै सबैभन्दा कम २.५ डिग्री सेल्सियस मापन गरिएको छ। तराई÷पहाडमा हुस्सु र कुहिरो तथा हिमाली भेगमा हिउँ परिरहेको छ। यस्तो बेला कामकाजी मान्छेलाई अफिस आउजाउ सकस हुने गर्छ। घरमै बस्नेलाई पनि जाडोले नसताउने कुरै भएन।
शरीरमा तापक्रमको मात्रा कम हुनुलाई हाइपोथर्मिया भनिन्छ। यो समस्या आउँदा जिउ काम्ने, दिमाग सुस्त हुने, मानिसको समवेदना कम हुने गर्दछ। हाइपोथर्मियाको मात्रा बढे मानिस बेहोस हुने सम्भावना रहन्छ। अझ हाइपोथर्मिया बढे मुटुको धड्कन नै रोकिने र बिरामीको ज्यानै जानेसम्म हुन सक्छ। अतः चिसोमा बढी न्यायो लुगा लगाउनुपर्छ। सकेसम्म छिनछिनमा घाम लागेको स्थानमा बसेर शरीरलाई तातो बनाइरहनुपर्छ।
चिसो मौसम सुरु भएसँगै स्वास्थ्यकर्मीले जाडोमा विशेष सतर्कता अपनाउन आग्रह गर्छन्। तापक्रम तीव्र रूपमा घट्दै गएपछि शरीरमा धेरै प्रकारका समस्या देखिन सक्ने भएकाले सानातिना हेरचाहका अभ्यास अत्यन्त प्रभावकारी हुने चिकित्सकको सुझाव छ। चिसोले विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, दम–खोकी तथा मुटुरोग नियन्त्रणमा राखिरहेका व्यक्तिमा अतिरिक्त चुनौती थप्ने हुँदा सजगता नै सुरक्षा भएको उनीहरूको भनाइ छ।
स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार पछिल्लो केही वर्षयता जाडो बढेसँगै निमोनिया, इन्फ्लुएन्जा, जोर्नी दुखाइ र छालाका समस्यामा उल्लेख्य वृद्धि देखिएको छ। घरभित्र र घरबाहिर दुवैमा तापक्रम परिवर्तन हुने भएकाले शरीरले अनुकूलन गर्न समय पाउँदैन, जसले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर पार्छ। जाडो मौसम स्वास्थ्यका हिसाबले चुनौतीपूर्ण भए पनि समयमै अपनाइने केही सरल अभ्यासले शरीरलाई तातो, सुरक्षित र ऊर्जावान राख्न सकिन्छ:
तातोपानी नियमित पिउनुस्
जाडोमा धेरैले पानी कम पिउने बानी अपनाउँछन्, तर यसले शरीरलाई निर्जलीकरण बनाउँछ। दिनभरि सानो–साना घूँटमा २–३ लिटर तातोपानी पिउनु स्वास्थ्यका लागि लाभकारी हुन्छ। यसले रगतको सञ्चार सुधार गर्छ र छाला मस्किनबाट जोगाउँछ।
तह–तहमा न्यानो कपडा लगाउने अभ्यास
एकैपटक बाक्लो कपडा लगाउँदा भन्दा तह–तहमा हल्का न्यानो कपडा लगाउँदा शरीरले तापक्रम सन्तुलन राम्रोसँग नियन्त्रण गर्न सक्छ। हावा छिर्न नदिने ज्याकेट, मोजा, टोपी र मफलर अनिवार्य रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ। खासगरी घुँडा र काँध जोगाइदिनु धेरै महत्त्वपूर्ण छ।
घरभित्र न्यानो वातावरण बनाइराख्नुहोस्
चिसो मौसममा घरका कोठा अत्यधिक चिसो हुने गर्छ। घरभित्र सूर्यको उज्यालो पर्न दिनु, पर्दा खोलिराख्नु, चिसो फर्सीमा कार्पेट बिछ्याउनु र आवश्यक परे इलेक्ट्रिक हिटर सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। तर, कोठा हावाबन्द हुन नदिन झ्यालबाहिर हावा चल्ने सानो ठाउँ खुला राख्नु जरुरी छ।
तातो–पोषिलो खानेकुरा प्रयोग
जाडोमा शरीरले अधिक क्यालोरी खर्च गर्छ, जसले ऊर्जा चाहिन्छ। त्यसैले दाल, सागसब्जी, मासु, अण्डा, बदाम, तोरीको तेल, घिउ र सुपजस्ता तातो परिकार सेवन गर्नुपर्छ। कागती, सुन्तला, अम्बा जस्ता भिटामिन–सीयुक्त फलले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछन्।
नियमित व्यायाम र स्ट्रेचिङ
चिसो मौसममा धेरैले व्यायाम स्थगित गर्छन्, तर यही बेला शरीर जड बन्ने सम्भावना बढी हुन्छ। बिहान हल्का धुप्मा हिँडडुल, घरमै स्ट्रेचिङ, योग, श्वास–प्रश्वास अभ्यास जस्ता गतिविधिहरूले रगत सञ्चार राम्रो बनाउँछ र जोर्नी दुखाइ कम गर्छ।
छालाको विशेष हेरचाह
जाडोमा छाला सुक्खा, फाट्ने र जलन हुने समस्या बढ्छ। नुहाइसकेपछि हल्का तातोपानीले पुछेर गिलासेरिन, नारिवलको तेल वा माइल्ड मोइस्चराइजर प्रयोग गर्नु उत्तम हुन्छ। प्रशस्त पानी पिउने बानी र खोप्रा तेलले शरीर मोलाइ–मसाज गर्ने अभ्यासले छाला स्वस्थ रहन्छ।
मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि प्राथमिकता
चिसो मौसममा धेरै मानिसहरूमा आलस्य, थकान र ‘मूड डाउन’ हुने समस्या देखिन्छ। सूर्यको प्रकाश कम हुने भएकाले शरीरमा सेरोटोनिनको मात्रा घट्न सक्छ। परिवारसँग समय बिताउने, मनपर्ने काम गर्ने र खुला हावामा केही समय बस्ने अभ्यासले मानसिक स्वास्थ्य सुदृढ बन्छ।
नुहाउने बानीमा सचेतता
ठूलै चिसोमा चिसो पानीले नुहाउनुपर्दैन। हल्का तातोपानीले हप्तामा २–३ पटक नुहाउँदा पर्याप्त हुन्छ। अत्यधिक तातोपानीले छाला अझै सुख्खा बनाउन सक्छ, त्यसैले मध्यम तापक्रमका पानी प्रयोग गर्न विशेषज्ञहरूको सुझाव छ।
बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकमा विशेष ध्यान
बालबालिकाको शरीर छिटो चिसिने, र ज्येष्ठ नागरिकमा तापक्रम नियन्त्रण गर्ने क्षमता कम हुने भएकाले उनीहरूलाई थप न्यानो कपडा, पोषिलो खाना, र समय–समयमा तापक्रम मापन आवश्यक हुन्छ। अस्वस्थता देखिए तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुपर्छ।
चिसो मौसममा शरीरमा भाइरस बढी सक्रिय हुने भएकाले रुघाखोकी लाग्ने सम्भावना बढि हुन्छ। यस्तोमा रुघाखोकी सहित एलर्जी पनि हुन सक्छ। रुघाखोकीबाट बच्न चिसोबाट बच्नु नै सबैभन्दा ठूलो उपाय हो।
बाहिर निस्कदा मास्क लगाउने गर्नुपर्दछ। साधारण रुघाखोकी भएमा घरमै उपचार गर्न सकिन्छ। तर नाकबाट पहेंलो सिंगान आउने, नाक बेस्सरी बन्द हुने, घाँटीमा समस्या देखिने वा कानमा समेत समस्या भएमा निकै सावधानी अपनाउनु पर्दछ। चिसो मौसममा बालबालिकालाई उच्च ध्यान दिनुपर्छ।
