काठमाडाै। शंकरलाल अग्रवालको पारिवारिक व्यापारिक इतिहास नेपालको आधुनिक उद्योगको इतिहाससँगै सुरु हुन्छ। उनका पिता रावत लाल गोल्यान (मूलतः मारवाडी व्यापारी परिवारबाट आएका) ले सन् १९३५ मा नेपालमा व्यवसायको जग बसाले। त्यो समय नेपालमा न औद्योगिक नीति थियो, न बैंकिङ प्रणाली, न विदेशी लगानीको सुव्यवस्थित ढाँचा।
शंकरलाल गोल्यानले यो परम्परालाई सन् १९७९ मा औपचारिक रूप दिए र शंकर ग्रुपको स्थापना गरे। तर वास्तविक औद्योगिक छलाङ आयो सन् १९९४ मा, जब बाराको सिमारामा जगदम्बा स्टिलको कारखाना सुरु भयो। प्रतिदिन ५० मेट्रिक टन उत्पादन क्षमताबाट सुरु भएको यो कारखाना पहिला 'फ्लप' उद्योगका रूपमा चिनिन्थ्यो।
सङ्घर्षको ४० वर्ष — जुन इतिहासमा लेखिएन
जगदम्बा स्टिललाई सफलतामा पुर्याउन करिब ४० वर्ष लाग्यो। यो कुनै चमत्कारको कथा होइन— यो नेपालको चरम राजनीतिक अस्थिरता, बन्द-हड्ताल, लोडसेडिङ, श्रम समस्या र कच्चा पदार्थ आपूर्ति सङ्कटसँग लड्दै आगाडि बढेको कथा हो।
सन् २०००पछि मात्र औद्योगिक क्षेत्रले पुनः गति लियो र त्यो नै समूहका लागि महत्त्वपूर्ण मोड बन्यो। सन् १९९० को दशकमा माओवादी द्वन्द्वको चरम समयमा पनि समूहले आफ्नो उत्पादन बन्द गरेन— जुन आफैँमा सानो उपलब्धि थिएन।
शंकरलाल आफैंले भनेका थिए— "१९३५ मा मेरा पिता रावत लाल अग्रवालले खडा गरेको आधारदेखि शंकर ग्रुपले नेपालभर विश्वस्तरीय उत्पादन र सेवा प्रदान गर्दै आएको छ।"
अर्थतन्त्रमा योगदान — संख्यामा हेरौं
यो खण्ड नै सबभन्दा महत्त्वपूर्ण छ, किनभने यहाँ शंकरलालको साम्राज्यले नेपालको अर्थतन्त्रलाई कसरी आकार दियो भन्ने देखिन्छ।जगदम्बा स्टिलले नेपालमा पहिलोपटक स्ट्रक्चरल स्टिल उत्पादन गरेर इतिहास बनायो। यो नवप्रवर्तनले संरचनागत स्टिलको आयातमा कटौती गर्यो र राष्ट्रको पूर्वाधार विकासलाई नयाँ आयाम र गति दियो।
नेपाल एउटा यस्तो देश हो जहाँ विदेशी मुद्रा आर्जनभन्दा खर्च असाध्यै बढी छ। व्यापार घाटा पुरानो समस्या हो। त्यस्तो देशमा स्टिल, सिमेन्ट, प्याकेजिङ जस्ता ठूला निर्माण सामग्री भित्रैबाट उत्पादन गर्न सक्दा हुने विदेशी मुद्रा बचत अर्बौंको हुन्छ।
जगदम्बा स्टिल नेपालको जुनसुकै क्षेत्रमा सबभन्दा ठूलो घरेलु निजी क्षेत्रको कम्पनी हो— नेपालको सबभन्दा ठूलो औद्योगिक लगानीकर्ता र केही वर्षहरूमा सर्वाधिक करदाता पनि, जसको वार्षिक स्टिल उत्पादन क्षमता २५ लाख मेट्रिक टनभन्दा बढी छ।
जगदम्बा स्टिलले नेपाली स्टिल बजारको ५५% यसको मतलब के हो? नेपालमा जति घर, पुल, सडक, भवन बनेका छन्— ती मध्ये हरेक दुईमा एउटाभन्दा बढीमा शंकर ग्रुपको फलाम र सिमेन्ट छ।
सन् २०२०/२१ मा शंकर ग्रुपका सम्मिलित कम्पनीहरूको राजस्व १ अर्ब अमेरिकी डलर (११,००० करोड रुपैयाँ) भन्दा बढी थियो र यी कम्पनीहरूले सम्मिलित रूपमा २० हजार भन्दा बढी व्यक्तिलाई रोजगार दिएका छन्।
नेपाल सरकारको वार्षिक बजेट करिब १८ खर्ब ६० अर्ब हाराहारी छ। त्यसको करिब ६% बराबरको कारोबार एउटै निजी समूह एक्लैकाे छ। याे नै यसको आकार बुझाउन पर्याप्त छ। यी रोजगारीहरू सिमरा, जितपुर, लुम्बिनी, भैरहवा र परवानीपुर जस्ता भित्री तराई क्षेत्रमा छन्— जहाँ अन्यथा रोजगारीका विकल्प न्यून हुन्थे र युवाहरू खाडी पलायन हुन्थे।
1677243826-1775265459.jpg)
विविधीकरण : स्टिलबाट बहुक्षेत्रीय साम्राज्यसम्म
सन् १९७९ मा शंकर अग्रवालद्वारा स्थापित शंकर ग्रुप अहिले ४० भन्दा बढी कम्पनी भएको बहुआयामिक उद्यम बनेको छ। समूहमा जगदम्बा स्टिल, जगदम्बा मोटर्स, शौर्य सिमेन्ट, रिद्धिसिद्धि सिमेन्ट, हिमालयन रि-इन्स्योरेन्स, युनियन लाइफ इन्स्योरेन्स, जगदम्बा फ्लाउर एन्ड एग्रो, जगदम्बा मोबाइल, जगदम्बा एल्कोबेभ, मोदीखोला जलविद्युत र बलेफी हाइड्रोपावर लगायत छन्।
यो विविधीकरण आफैंमा रणनीतिक थियो — एक उद्योगले अर्कोलाई अगाडि धक्का दिने, कच्चा पदार्थको आपूर्ति श्रृङ्खला आफ्नै नियन्त्रणमा राख्ने।
जगदम्बा स्टिल नेपालमा स्ट्रक्चरल स्टिल उत्पादन गर्ने पहिलो कम्पनी हो र यो मात्र एकल एकीकृत सुविधाभित्र स्टिल उत्पादनको पूर्ण दायरा प्रदान गर्न सक्ने कम्पनी पनि हो।
जगदम्बा स्टिलले 'राइनो ५००डी' हाइ डक्टाइल स्टिल रिबार पनि लञ्च गरेको छ, जुन विशेष गरी नेपालको उच्च भूकम्प जोखिमलाई ध्यानमा राखी सुरक्षित र भूकम्पप्रतिरोधी निर्माणका लागि उपयुक्त छ।
भट्ट-गोल्यान : एउटा घातक साझेदारीको अन्तरकथा
पैसा कमाए पनि शंकर ग्रुपको राजनीतिकरूपमा पहुँच थिएन। त्यसैले उनीहरू शक्ति खोज्दै जाँदा भट्टकहाँ पुगे।
यहीँबाट सुरु हुन्छ गाेल्यान भट्ट साझेदारी ।
शंकर ग्रुपले आफ्नो अर्थतन्त्रको आकार अनुसारको राजनीतिक पहुँच कहिल्यै बनाउन सकेन। व्यावसायिक वृत्तमा राजनीतिक पहुँच कम भएको व्यक्ति मानिन्छन्। उत्पादन गर्न जान्ने, उद्योग चलाउन जान्ने— तर सत्ताको ढोका ढक्ढकाउन भने झिज्किने।
अनि त्यही अभावले उनीहरूलाई दीपक भट्टकहाँ तान्यो।
नेपालका एक चर्चित व्यापारी हुन् दीपक भट्ट। उनी सुरक्षा निकायको बन्दोबस्तीका सामग्री तथा हातहतियार आपूर्तिकर्तादेखि जलस्रोत क्षेत्रमा विदेशी कम्पनी ल्याउने कन्सल्ट्यान्टसम्मको भूमिकामा थिए। पहुँचवाला ठेक्का व्यवसायबाट उनी पर्यटनदेखि रियल इस्टेटसम्मको व्यवसायमा संलग्न भए।
उनको वास्तविक पुँजी पैसा थिएन — पहुँच थियो। उनीमाथि राजनीतिक पहुँचको आडमा राज्यका विभिन्न निकायमा नियुक्ति तथा ठेक्काको सेटिङ मिलाउँदै स्वार्थअनुरुपका काम गर्ने र गराउने गरेको आरोप लाग्दै आएको छ।
नेपाली कांग्रेसका निवर्तमान सभापति शेरबहादुर देउवा, एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली र नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीका संयाेजक पुष्पकमल दाहालसँग निकट सम्बन्ध रहेका भट्टले सबै दलको नेतृत्वमा आफ्नो पकड बनाएका थिए। नेपालमा सरकार जो भए पनि, भट्ट अपरिहार्य थिए।
'ट्रिगर' पाेइन्ट कालोबजारीको मुद्दा
यो सम्बन्धको 'ट्रिगर पोइन्ट' सन् २०२० को कोरोना महामारीको बेला आयो। कोरोना महामारीले मुलुक आक्रान्त बनिरहेका बेला ज्वरो नाप्ने थर्मल गन १५ हजार रुपैयाँसम्ममा कालोबजारी गरेको आरोपमा २०७६ चैत २५ मा शुलभ पक्राउ परेका थिए।
शंकर ग्रुपका एक जना छोरा कालोबजारीको आरोपमा पक्राउ— यो मात्र व्यावसायिक संकट थिएन, पारिवारिक प्रतिष्ठामाथिको सीधा प्रहार थियो। व्यवसायीहरूका अनुसार राजनीतिक रूपमा खासै पहुँच नभएका गाेल्यान ओत खोज्दै भट्टकहाँ पुगेका हुन्। त्यसपछि भट्ट र शंकर ग्रुपबीचको सम्बन्ध थप बलियो हुँदै गएको हो।
यो थियो त्यो मोड — जहाँ राजनीतिक 'ओत' को खोजी एउटा खतरनाक निर्भरतामा परिणत भयो।
'विन-विन' साझेदारी — कागजमा नदेखिने करार
यो सम्बन्ध कुनै औपचारिक सम्झौताको कागज थिएन — यो आपसी स्वार्थको अलिखित सम्झौता थियो। शंकर ग्रुपसँग मिलेपछि भट्टलाई 'क्यास फ्लो' प्राप्त भयो भने शंकर ग्रुपलाई सत्ता र ब्युरोक्रेसीमा पहुँच भएको बलियो शक्ति प्राप्त भयो। त्यसयता उनीहरुको साझेदारीमा अन्य व्यवसायी पनि समेटिँदै गए। उनीहरुले पैसा कमाउन जस्तोसुकै काम पनि गर्न थाले।
भट्टलाई चाहिएको थियो : ठूलो व्यापारिक घरानाको 'लेजिटिमेसी' र क्यास फ्लो। शंकर ग्रुपलाई चाहिएको थियो : सत्ताको ढोकामा पहुँच, ठेक्कामा सहजता।
यो ठिक उही साझेदारी हो जुन नेपालको व्यावसायिक-राजनीतिक नेक्ससमा हरेक पटक देखिन्छ — र हरेक पटक दुवैतर्फ विनाश ल्याउँछ।
४५ करोडको रहस्य— वित्तीय भ्रमजालको सुरुवात
राष्ट्र बैंकको वित्तीय जानकारी इकाई (एफआईयू)ले सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागलाई दिएको उल्लेख भए अनुसार भट्टको नाममा सिद्धार्थ बैंकमा रहेको खातामा सन् २०२१ जुनमा जगदम्बा स्टिल प्रालिका नाममा नेपाल इनभेस्टमेन्ट बैंकमा रहेको खाताबाट ४५ करोड रुपैयाँ 'ट्रान्सफर' भएको थियो। तर, जगदम्बा स्टिलको २०७७/७८ को लेखापरीक्षण प्रतिवेदनमा भट्ट र उनको कम्पनीसँग ४५ करोडको कारोबार भएको विवरण नै फेला परेको थिएन।
कम्पनीको खाताबाट गएको ४५ करोड, अडिटमा देखिएन। अनि त्यो ४५ करोड गयो कहाँ?
भट्टकै नाममा रहेको ओभरड्राफ्ट (ओडी) खातामा सन् २०२१ जुन र जुलाईमा ३० करोड १५ लाख ८७ हजार 'ट्रान्सफर' गरिएको भेटिएको थियो। तर, त्यही बीचमा ओडीबाटै ४५ करोड ४ लाख ४५ हजार निकालिएको फेला परेको थियो। बैंकबाट स्वीकृत ऋण चलाउन वा शोधभर्ना गर्न मात्र ओडी खाता सञ्चालन हुनेमा ५० लाख रुपैयाँको सीमा रहेको खाताबाट भट्टले ४५ करोडसम्मको कारोबार गरेको भेटिएको थियो।
५० लाखको सीमा भएको खाताबाट ४५ करोडको कारोबार — यो अनुसन्धानकर्ताको नजरमा 'लेयरिङ'को स्पष्ट संकेत हो।
बीमा क्षेत्रमा साझा खेल
यो जोडीको सबभन्दा संगठित सहकार्य देखियो बीमा क्षेत्रमा।
सबै दलका राजनीतिक नेताहरुसँग घनिभूत सम्बन्ध बनाएका भट्टले नेपाल पुनर्बीमा कम्पनी धरासायी पार्न हिमालयन रिइन्स्योरेन्स कम्पनी दर्ता गरेको आरोप छ।
बीमा समितिले सरकारी पुनर्बीमा कम्पनीको काम खोसेर हिमालयन रि-इन्स्योरेन्सलाई आधा आधा दिइएको उजुरीमा उल्लेख छ। २०७९ सालमा नेपालमा बीमा कम्पनी धेरै भएर मर्ज गरिँदै गर्दा शंकर समूह र दीपक भट्टसम्बद्ध ५ कम्पनीलाई छानीछानी लघु बीमा कम्पनीको लाइसेन्स दिइएको पनि उजुरीमा लेखिएको छ।
यसैगरी, भट्टले हिमालयन रि-इन्स्योरेन्सबाट सासुआमा अन्जना नेपाललाई ५२ करोडको व्यापार दिएर त्यो पैसा आफ्नै व्यक्तिगत खातामा ल्याएका थिए।
बजेट र भन्सार छुट — राज्यसँग खेलबाड
भट्ट पहिलेदेखि अरू नेताजस्तै पूर्वअर्थमन्त्री शर्माका पनि निकटस्थ हुन्। शर्मा नै ऊर्जामन्त्री भएका बेला २ खर्ब ६० अर्ब लगानीको बुढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजना निर्माणको जिम्मा भट्ट स्थानीय एजेन्ट रहेको चाइना गेजुवा ग्रुप कम्पनीले विनाप्रतिस्पर्धा पाएको थियो। तर आयोजना अलपत्र छ।
शर्माले २०७८/७९ का लागि प्रतिस्थापन विधेयकमार्फत ल्याएको बजेटमा समेत शंकर ग्रुपको निर्माणाधीन होटललाई लाभ हुने गरी कर छुट दिएका थिए।
यो मात्र बिचौलियागिरि थिएन — यो राज्यको स्रोत र नीतिलाई नै निजी स्वार्थमा प्रयोग गर्ने ढाँचा थियो।
नेपालमा व्यापारिक साम्राज्य र राजनीतिक शक्तिको मिलन कसरी हुन्छ। एकले अर्कोलाई 'लेजिटिमेसी' दिन्छ, अर्कोले एकलाई 'क्यास फ्लो'। तर यो सम्बन्धको जग नैतिकतामा होइन— स्वार्थमा छ। र स्वार्थमा बनेका जोडलाई एउटा अनुसन्धानले छिन्न पुग्छ।
शंकरलाल अग्रवाल, ९० वर्षको पारिवारिक परिश्रमले खडा गरेको साम्राज्यका मुखिया आज हिरासतमा छन्। उनको अपराध उनले उद्योग खडा गर्दा गरेको थिएन। उनको अपराध (यदि अदालतले पुष्टि गर्छ भने) उनले राजनीतिक पहुँचको खोजीमा गलत ढोका ढक्ढकाएको थियो
शिखरबाट हिरासतसम्म
शंकर ग्रुपसँग मिलेपछि भट्टलाई 'क्यास फ्लो' प्राप्त भयो भने शंकर ग्रुपलाई सत्ता र ब्युरोक्रेसीमा पहुँच भएको बलियो शक्ति प्राप्त भयो। यो 'विन-विन' साझेदारीको अन्त्य अहिले प्रहरी हिरासतमा भएको छ।
अग्रवाल तथा मोर परिवार लगायत व्यावसायिक घरानाको प्रमुख लगानी रहेको कम्पनी हो हिमालयन रि-इन्स्योरेन्स र यसको शतप्रतिशत लगानी भएको अर्को कम्पनी हो हिमालयन क्याप सर्भ लिमिटेड।
1677243823-1775265423.jpg)
