काठमाडौं। भन्सार मूल्याङ्कनमा प्रयोग हुने सन्दर्भ पुस्तिका खारेज गरी कारोबारमा आधारित मूल्याङ्कन प्रणाली लागू गरेपछि भन्सार परिपालनामा सकारात्मक परिवर्तन आएको छ। द्रुत प्रभाव मूल्याङ्कनले भन्सार क्षेत्रमा उल्लेखनीय सुधार भएको देखाएको अर्थमन्त्री रामेश्वर खनालले बताएका छन्।
अर्थमन्त्री खनालले भन्सार सुधार कार्यक्रममा निजी क्षेत्रले पुर्याएको सहयोगको प्रशंसा गर्दै यो सुधारलाई संस्थागत बनाउन सहयोग गरेकोमा धन्यवाद दिए। उनले भन्सार विभाग र राजस्व अनुसन्धान विभागले अब संयुक्त टोली परिचालन गरी चोरी पैठारी गरेका सामान खरीद गर्ने वा संग्रह गर्ने व्यवसायीको कारोबार छानबीन सघन बनाउने जानकारी दिएका छन्।
यसअघि भन्सार विभाग र राजस्व अनुसन्धान विभागले छुट्टाछुट्टै काम गर्दै आएका थिए। तर, अब दुवै विभागले संयुक्त रूपमा काम गर्दा चोरी पैठारीमा संलग्न व्यवसायीहरूलाई पहिचान गर्न र कारबाही गर्न सजिलो हुने अपेक्षा गरिएको छ। अर्थमन्त्रीले भन्सारबाट छुटेको र आधिकारिक बिल जारी गरेका सामान मात्र खरीद गर्न र पारदर्शी व्यापार गर्न सबै व्यवसायीलाई अनुरोध गरेका छन्। चोरी पैठारी गरेका सामान खरीद गर्ने वा बेचबिखन गर्ने व्यवसायीहरू अब संयुक्त टोलीको कडा निगरानीमा रहने उनले बताए।
यसअघि भन्सार विभागले आयातित सामानको मूल्याङ्कन गर्न सन्दर्भ पुस्तिका प्रयोग गर्दै आएको थियो। यस पुस्तिकामा विभिन्न सामानको तोकिएको मूल्य उल्लेख हुन्थ्यो र सोही आधारमा भन्सार शुल्क असुल गरिन्थ्यो। तर, यो प्रणालीमा धेरै समस्या थिए। पुस्तिकामा उल्लेख भएको मूल्य र वास्तविक बजार मूल्यमा ठूलो फरक हुन्थ्यो। कहिले सन्दर्भ मूल्य धेरै बढी हुन्थ्यो भने कहिले धेरै कम। यसले इमान्दार व्यापारीहरूलाई समस्या भइरहेको थियो भने बेइमान व्यापारीहरूले फाइदा लिइरहेका थिए।
नयाँ प्रणालीमा भन्सार मूल्याङ्कन वास्तविक कारोबार मूल्यको आधारमा गरिन्छ। आयातकर्ताले वास्तवमा कति मूल्यमा सामान खरीद गरे, त्यही आधारमा भन्सार शुल्क तिर्नुपर्छ। यसले पारदर्शिता बढाउने र भन्सार छली रोक्न मद्दत गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। यो प्रणाली विश्व व्यापार संगठनको भन्सार मूल्याङ्कन सम्झौता अनुरूप छ र धेरै विकसित तथा विकासशील देशहरूले यो प्रणाली लागू गरिसकेका छन्।
भन्सार सुधारमा निजी क्षेत्रको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको अर्थमन्त्रीले बताएका छन्। नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ, नेपाल चेम्बर अफ कमर्स लगायतका निजी क्षेत्रका संस्थाहरूले यो सुधार कार्यक्रममा सकारात्मक सहयोग पुर्याएका थिए। निजी क्षेत्रले भन्सार प्रक्रिया सरलीकरण, पारदर्शिता र स्वचालीकरणको माग गर्दै आएको थियो भने सन्दर्भ पुस्तिका प्रणालीले इमान्दार व्यापारीहरूलाई समस्या भइरहेको गुनासो पनि गरिरहेका थिए।
द्रुत प्रभाव मूल्याङ्कनले भन्सार परिपालनामा सकारात्मक परिवर्तन आएको देखाएको छ। नयाँ प्रणाली लागू भएपछि भन्सार प्रक्रिया छिटो र पारदर्शी भएको बताइएको छ। भन्सार शुल्क निर्धारणमा मनमानी घटेको छ। वास्तविक कारोबार मूल्यको आधारमा शुल्क लाग्ने भएपछि विवाद कम भएको छ भने भन्सार अधिकारी र आयातकर्ताबीचको सम्झौताको आवश्यकता पनि कम भएको छ।
तर, यो प्रणालीको पूर्ण सफलताका लागि कडा अनुगमन र कार्यान्वयन आवश्यक छ। केही बेइमान व्यापारीहरूले कम मूल्य देखाएर भन्सार छली गर्ने प्रयास गर्न सक्छन्। यसैले संयुक्त टोली परिचालन गरी कडा निगरानी गर्ने निर्णय भएको हो। नयाँ प्रणालीमा वास्तविक कारोबार मूल्य प्रमाणित गर्न आयातकर्ताले पर्याप्त कागजात पेश गर्नुपर्छ। तर, केही व्यापारीहरूले नक्कली कागजात बनाएर कम मूल्य देखाउन सक्ने सम्भावना हुन्छ।
संयुक्त टोलीले अब बजारमा सघन अनुगमन गर्नेछ। कुन व्यापारीले कस्ता सामान संग्रह गरेका छन्, ती सामानको भन्सार बिल छ कि छैन भन्ने छानबीन गरिनेछ। यदि भन्सार नतिरेका सामान भेटिए कडा कारबाही हुनेछ। भन्सार सुधारले राजस्व संकलनमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसअघि सन्दर्भ पुस्तिका प्रणालीको कमजोरीका कारण धेरै भन्सार छली हुन्थ्यो। नयाँ प्रणालीले यो छली कम गर्न मद्दत गर्नेछ।
