काठमाडौं। नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज लिमिटेड (नेप्से)को व्यापक पुनर्संरचना गर्दै विश्वस्तरीय धितोपत्र बजार निर्माण गर्ने योजनाअन्तर्गत सरकारले गठन गरेको सुझाव समितिले अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त स्टक एक्सचेञ्जमध्ये कुनै एकलाई रणनीतिक साझेदारका रूपमा नेप्सेमा प्रवेश गराउन सिफारिस गरेको छ।
यो कदमले नेपालको पूँजी बजारमा नयाँ युगको सुरुवात हुने र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुरूपको आधुनिक धितोपत्र बजार निर्माण हुने अपेक्षा गरिएको छ।
मन्त्रिपरिषद्ले गत मंसिरमा गठन गरेको पुनर्संरचना सुझाव समितिले पुस २५ गते अर्थमन्त्री रामेश्वर खनालसमक्ष पेस गरेको विस्तृत प्रतिवेदनमा विश्वका शीर्ष २० स्टक एक्सचेञ्जमध्ये कुनै एकलाई रणनीतिक साझेदारका रूपमा नेप्सेको १५ देखि २५ प्रतिशितसम्म स्वामित्व प्रदान गर्न सुझाव दिइएको छ। यस योजनाअन्तर्गत न्यूयोर्क स्टक एक्सचेञ्ज, नास्ड्याक, टोक्यो स्टक एक्सचेञ्ज, सांघाई स्टक एक्सचेञ्ज लगायतका ठूला एक्सचेञ्जहरू नेप्सेको रणनीतिक साझेदार बन्न सक्ने सम्भावना रहेको छ।
समिति संयोजक राष्ट्रिय लेखामान बाेर्डका पूर्वअध्यक्ष प्रकाशजङ्ग थापा संयाेजक रहेकाे समितिले पेस गरेको प्रतिवेदनले रणनीतिक साझेदारका लागि कडा योग्यता र मापदण्ड तोकेको छ। समितिले रणनीतिक साझेदारले न्यूनतम दस वर्षको लक-इन अवधिमा नेप्सेको सेयर राख्नुपर्ने अनिवार्य सर्त राखेको छ, जसले दीर्घकालीन प्रतिबद्धता र स्थिरता सुनिश्चित गर्नेछ। यसका साथै विश्वका धितोपत्र कारोबारका आधारमा शीर्ष बीस स्टक एक्सचेञ्जहरूमध्ये कुनै एक मात्र साझेदारका रूपमा योग्य हुनेछन् भन्ने स्पष्ट उल्लेख छ।
विश्वका सबैभन्दा ठूला स्टक एक्सचेञ्जमध्ये अमेरिकी न्यूयोर्क स्टक एक्सचेञ्ज पहिलो स्थानमा रहेको छ, जसको बजार पूँजीकरण ३० खर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी छ। यस एक्सचेञ्जमा एप्पल, माइक्रोसफ्ट, एक्सनमोबिल जस्ता विश्वका प्रमुख २ हजार ४०० भन्दा बढी कम्पनीहरू सूचीकृत छन्। त्यस्तै प्रविधि क्षेत्रमा केन्द्रित नास्ड्याक दोस्रो ठूलो एक्सचेञ्ज हो, जसको बजार पुँजीकरण २५ खर्ब डलर नाघेको छ। यी दुवै अमेरिकी एक्सचेञ्जले मिलेर विश्वको कुल बजार पुँजीकरणको ४२.४ प्रतिशित ओगटेका छन्।
एसियामा जापानको टोक्यो स्टक एक्सचेञ्जले जापान एक्सचेञ्ज ग्रुपको रूपमा तेस्रो स्थानमा रहेको छ, जसको बजार पूँजीकरण साढे ६ खर्ब डलर छ। यहाँ टोयोटा, सोनी, सफ्टबैंक जस्ता जापानी बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू सूचीकृत छन्। चीनको सांघाई स्टक एक्सचेञ्ज चौथो र शेन्जेन स्टक एक्सचेञ्ज सातौं स्थानमा रहँदा दुवैले मिलेर ३५.४ खर्ब डलरको कारोबार नियन्त्रण गर्छन्।
युरोपको सबैभन्दा ठूलो युरोनेक्स्ट स्टक एक्सचेञ्जले फ्रान्स, नेदरल्यान्ड्स, बेल्जियम, पोर्चुगल, आयरल्यान्ड, नर्वे र इटालीका सात देशमा सञ्चालन गर्दै पाँचौं स्थानमा रहेको छ भने यसको बजार पूँजीकरण पाँच खर्ब डलरभन्दा बढी छ।
हङकङ स्टक एक्सचेञ्जले छैठौं स्थान ओगटेको छ र यसले मुख्य भूमि चीन र अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताहरूबीचको महत्वपूर्ण पुल भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। यसको बजार पुँजीकरण ५ खर्ब डलरभन्दा बढी रहेको छ र यहाँ २ हजार ६०० भन्दा बढी कम्पनीहरू सूचीकृत छन्। भारतको नेशनल स्टक एक्सचेञ्ज सातौं स्थानमा रहेको छ, जसको बजार पूँजीकरण साढे चार खर्ब डलर रहेको छ। भारतले २०२३ मा युकेलाई पछि पार्दै विश्वको पाँचौं ठूलो अर्थतन्त्रको स्थान हासिल गरेको छ र यसको पूँजी बजार पनि तीव्र गतिमा बढिरहेको छ।
अन्य २० शीर्ष एक्सचेञ्जमा युकेको लन्डन स्टक एक्सचेञ्ज, क्यानडाको टोरन्टो स्टक एक्सचेञ्ज, दक्षिण कोरियाको कोरिया एक्सचेञ्ज, भारतको बम्बे स्टक एक्सचेञ्ज, जर्मनीको फ्र्यान्कफर्ट स्टक एक्सचेञ्ज (डच बोर्स), स्वीट्जरल्यान्डको सिक्स स्वीस एक्सचेञ्ज, अष्ट्रेलियाको अष्ट्रेलियन सिक्युरिटिज एक्सचेञ्ज, ताइवान स्टक एक्सचेञ्ज, थाइल्यान्ड स्टक एक्सचेञ्ज, सिङ्गापुर एक्सचेञ्ज र दक्षिण अफ्रिकाको जेसिइ लिमिटेड समावेश छन्। यी सबै एक्सचेञ्ज विश्वको कुल बजार पुँजीकरणको ८० प्रतिशितभन्दा बढी प्रतिनिधित्व गर्छन्।
नेप्से पुनर्संरचना प्रतिवेदनले रणनीतिक साझेदारमा केवल बजार पूँजीकरण मात्र होइन, अन्य कडा योग्यता पनि अनिवार्य गरेको छ। साझेदारले स्टक एक्सचेञ्ज सञ्चालनमा कम्तीमा २० वर्षको अनुभव राख्नुपर्नेछ र अन्य स्टक एक्सचेञ्जको साझेदारी वा व्यवस्थापनमा प्रत्यक्ष अनुभव भएको हुनुपर्नेछ। यसबाहेक रणनीतिक साझेदार वर्ल्ड फेडरेसन अफ एक्सचेञ्जको पूर्णकालिन सदस्य भएको हुनुपर्ने र नेप्सेलाई आधुनिकीकरणमा सहयोग गर्न सक्ने, आवश्यक सूचना प्रविधि र आधुनिक उपकरण तथा सेवा प्रयोग गरेको अनुभव भएको हुनुपर्ने अनिवार्य सर्त राखिएको छ।
विशेष गरी रणनीतिक साझेदारले नेप्सेको सञ्चालक समितिमा आफ्नो तर्फबाट एक जना विज्ञ सञ्चालक अनिवार्य प्रतिनिधित्व गराउनुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। यसले नेप्सेको रणनीतिक निर्णय प्रक्रियामा अन्तर्राष्ट्रिय विशेषज्ञताको प्रत्यक्ष सहभागिता सुनिश्चित गर्नेछ र बजारको आधुनिकीकरण तथा सेवा विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
समितिले रणनीतिक साझेदार भित्र्याउनुपर्ने औचित्यबारे व्यापक विश्लेषण गरेको छ। प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘नेप्सेको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता वृद्धि गरी लगानीकर्ताहरूले अपेक्षा गरेबमोजिमको आधुनिक सेवा सुविधा विस्तार गर्न आवश्यक पर्ने प्राविधिक, व्यवस्थापकीय ज्ञान तथा पूर्वाधारको खाडल पूरा गर्न रणनीतिक साझेदार आवश्यक रहेको देखिन्छ।’ नेप्से हालको स्थिति र संरचनामा भविष्यका अवसर र चुनौतीको सामना गर्न सक्षम छैन र व्यापक पुनर्संरचना अत्यावश्यक छ।
रणनीतिक साझेदार ल्याउने प्रक्रियाका लागि समितिले विभिन्न विकल्प प्रस्तुत गरेको छ। पहिलो विकल्प नेप्सेले थप नयाँ सेयर जारी गरेर रणनीतिक साझेदारलाई प्रदान गर्ने हो। दोस्रो विकल्प वर्तमान सेयरधनीहरूले आफ्नो स्वामित्वको सेयर रणनीतिक साझेदारलाई बिक्री गर्ने हो। प्रतिवेदनले नेपाल सरकारले पछिल्ला समयसार्वजनिक संस्थामा रहेको सरकारी लगानीलाई क्रमशः विनिवेश गर्दै जाने नीति लिएको सन्दर्भमा नेप्सेमा रहेको सरकारी स्वामित्व विनिवेश गरेर वा अन्य सेयरधनीहरूले आफ्नो सेयर बिक्री गरेर रणनीतिक साझेदार भित्र्याउन सकिने जनाएको छ।
तर, प्रतिवेदनले सरकारी स्वामित्व विनिवेशको प्रक्रिया सार्वजनिक प्रतिष्ठान (सरकारी लगानी) व्यवस्थापन ऐन, २०५० बमोजिम निर्देशित हुने र यसमा मन्त्रिपरिषद्, कानून मन्त्रालय, अर्थ मन्त्रालय, सरकारी लगानी व्यवस्थापन समिति, सम्पत्ति तथा दायित्व मूल्यांकन समितिको संलग्नताका साथै विभिन्न चरणमा राजनैतिक सहमति पनि आवश्यक पर्ने भएकाले प्रक्रिया लामो हुने औंल्याएको छ। यसैले नेपाल सरकारबाहेकका अन्य सेयरधनीले आफ्नो स्वामित्वको सेयर बिक्री गरी रणनीतिक साझेदार भित्र्याउन सहज हुने निष्कर्ष प्रस्तुत गरेको छ।
रणनीतिक साझेदार भित्र्याउनका लागि समितिले अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसार नेप्सेको सम्पत्ति तथा दायित्वको मूल्याङ्कन गराई पियर रिभ्यूसमेतको आधारमा प्रतिसेयर मूल्य निर्धारण गरी बिक्री गर्न उपयुक्त हुने सुझाव दिएको छ। यसले नेप्सेको वास्तविक मूल्यांकन र निष्पक्ष मूल्य निर्धारण सुनिश्चित गर्नेछ र रणनीतिक साझेदारको छनोटमा पारदर्शिता कायम गर्नेछ।
प्रतिवेदनले सरकारी स्वामित्व पूर्णरूपमा बिक्री गर्दा साना लगानीकर्ताहरूको बजारप्रति विश्वास कायम नरहने, धितोपत्र बजार सञ्चालनमा निजी क्षेत्रको एकाधिकार हुन गई स्वनियमनको अभ्यास कमजोर हुन सक्ने र भविष्यमा सरकारबाट प्राप्त हुन सक्ने दुर्लभ वित्तीय आधार कमजोर हुन जानेजस्ता सम्भावित जोखिम पहिचान गरेको छ। यसैले नेपाल सरकार र सरकारी स्वामित्वमा रहेका निकायको आंशिक सेयर स्वामित्व कायम रहने गरी आंशिक स्वामित्व बिक्री गर्न सकिने विकल्प पनि राखेको छ।
समितिले रणनीतिक साझेदार ल्याउनुका साथै सरकारी स्वामित्व क्रमशः घटाउँदै वित्तीय संस्था र सर्वसाधारणलाई पनि बिक्री गर्न सुझाव दिएको छ। तर, वित्तीय क्षेत्रका निकायलाई सेयर बिक्री गर्दा प्रतिनिकाय वा सोसँग सम्बन्धित समूहले नेप्सेको कुल सेयर पूँजीको बढीमा पाँच प्रतिशितसम्म मात्र स्वामित्व ग्रहण गर्न सक्ने गरी व्यवस्था गर्नुपर्ने स्पष्ट उल्लेख छ। यो प्रावधानले एउटै समूहको एकाधिकार रोक्न र बजारमा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा कायम गर्न मद्दत पुग्नेछ।
नेप्सेको पूँजी वृद्धिको प्रश्नमा प्रतिवेदनले धितोपत्र बजार सञ्चालन नियमावली, २०६४ ले दोस्रो बजार सञ्चालकको निमित्त रु. तीन अर्बको चुक्ता पूँजी राख्नुपर्ने व्यवस्था गरे पनि नेप्सेले आफ्ना प्रविधि, मानव संशाधन, भौतिक पूर्वाधार, अनुसन्धान तथा विकास, सेवा विस्तारमा निरन्तर रूपमा उल्लेख्य लगानी गर्नुपर्ने देखिएकाले चुक्ता पुँजी समसामयिक रूपले वृद्धि गर्नु अत्यन्तै जरुरी भएको जनाएको छ। यसका लागि बोनस सेयर जारी गर्ने विकल्प उपयुक्त देखिएको भए पनि आवश्यकताअनुसार हकप्रद सेयर वा थप नयाँ सेयर जारी गर्न पनि सकिने उल्लेख छ।
प्रतिवेदनमा उल्लिखित सुझाव प्रस्तावित समयसीमा भित्र कार्यान्वयन हुन सकेमा नेप्से अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुरूपको स्टक एक्सचेञ्जको रूपमा स्थापित हुने, स्वच्छ, पारदर्शी र प्रभावकारी धितोपत्र बजारमार्फत् लगानीकर्ताको हित संरक्षण हुने र पूँजी बजारको दायरा फराकिलो भई आर्थिक विकासका लागि पुँजी परिचालन साथै सरकारी राजस्वमा समेत उल्लेख्य योगदान पुग्ने विश्वास समितिले लिएको छ। यसबाहेक आधुनिक प्रविधि र उपकरणहरूको प्रयोग, डेरिभेटिभ बजारलगायत नयाँ लगानी उपकरणहरूको विकास, संस्थागत सुशासनको सुदृढीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य विस्तार जस्ता महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल हुने अपेक्षा गरिएको छ।
समितिले नेप्से सञ्चालक समितिको संरचनामा पनि व्यापक परिवर्तन आवश्यक रहेको जनाएको छ। विज्ञ सञ्चालकको संख्या बढाउनुका साथै स्वतन्त्र सञ्चालकहरूको समावेश गर्नुपर्ने र पेशागत योग्यता तथा अनुभवलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने सुझाव दिइएको छ। यसले नेप्सेको सञ्चालनमा व्यावसायिकता र पारदर्शिता बढाउनेछ र निर्णय प्रक्रियामा गुणस्तर सुधार हुनेछ।
प्रविधिको सन्दर्भमा प्रतिवेदनले नेप्सेले प्रयोग गरेका प्राविधिक पूर्वाधारहरू आधुनिक मापदण्ड अनुरूप नभएको र थप स्तरोन्नति गर्नुपर्ने औंल्याएको छ। आधुनिक ट्रेडिङ प्रणाली, डाटा सेन्टर स्तरोन्नति र साइबर सुरक्षामा विशेष जोड दिनुपर्ने र बजार विविधीकरणका लागि डेरिभेटिभ बजार लगायत नयाँ लगानी उपकरण ल्याउनुपर्ने समितिको सिफारिस छ। यसले नेपालको पुँजी बजारलाई विश्वस्तरीय बनाउन र अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
विगतमा विभिन्न समयमा गठन भएका आयोग, समिति तथा कार्यदलहरूले समेत नेप्सेको पुनर्संरचनाको आवश्यकता औंल्याएको र पछिल्ला केही वर्षमा सरकारको बजेट वक्तव्यमा नेप्सेको पुनर्संरचनाको विषय उल्लेख हुँदै आइरहेकोमा आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को बजेट वक्तव्यमा पनि नेप्सेको पुनर्संरचना गरी संस्थागत क्षमता अभिवृद्धि गर्ने विषय उल्लेख थियो। यसै पृष्ठभूमिमा नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज लिमिटेडको समग्र पुनर्संरचनाको विषयमा अध्ययन गरी नेपाल सरकारसमक्ष कार्यान्वयनयोग्य सुझाव पेश गर्न नेपाल सरकारले सुझाव समिति गठन गरेको थियो।
समितिले पुँजीबजार सम्बद्ध संस्थाहरूको स्थलगत भ्रमण, अन्तर्राष्ट्रिय स्टक एक्सचेञ्जका प्रतिनिधिसँगको छलफल, सरोकारवालाबाट प्राप्त मौखिक तथा लिखित सुझाव, पूर्व प्रकाशित सामग्रीहरूको अध्ययन तथा विश्लेषण र धितोपत्रको दोस्रो बजार सञ्चालनको सम्बन्धमा प्रतिपादित अन्तर्राष्ट्रिय सिद्धान्त तथा विश्वका समान, उदीयमान तथा विकसित धितोपत्र बजारको स्टक एक्सचेञ्जले प्रयोग गरेका असल अभ्यासमा केन्द्रित भई यो प्रतिवेदन तयार पारेको छ। प्रतिवेदनले आधुनिक, प्रविधिमैत्री, भरपर्दो र विश्वसनीय स्टक एक्सचेञ्जको रूपमा नेप्सेको पुनर्संरचना गर्ने सम्बन्धमा गर्नुपर्ने सुधारका व्यापक सुझाव र सोको कार्यान्वयन कार्ययोजना पेस गरेको छ।
यो प्रतिवेदनले नेपालको वित्तीय क्षेत्र तथा पूँजीबजार प्रति चासो राख्ने व्यक्ति तथा संस्थालाई समेत एउटा महत्वपूर्ण दस्तावेजको रुपमा रहने अपेक्षा गरिएको छ। रणनीतिक साझेदारको प्रवेश, सरकारी स्वामित्व विनिवेश, प्रविधि स्तरोन्नति र संस्थागत सुधारमार्फत नेपालको पूँजी बजार विकासमा नयाँ युगको सुरुवात हुने र नेप्से विश्वस्तरीय धितोपत्र बजार बन्ने दिशामा महत्वपूर्ण कदम चालिने विश्वास सरोकारवालाले व्यक्त गरेका छन्।
विश्वका शीर्ष २० स्टक एक्सचेञ्ज
१. न्यूयोर्क स्टक एक्सचेञ्ज - अमेरिका - बजार पूँजीकरण: ३० खर्ब डलरभन्दा बढी। विश्वको सबैभन्दा ठूलो स्टक एक्सचेञ्ज, जहाँ एप्पल, माइक्रोसफ्ट, एक्सनमोबिल लगायत २,४०० भन्दा बढी कम्पनीहरू सूचीकृत छन्।
२. नास्ड्याक - अमेरिका - बजार पूँजीकरण: २५ खर्ब डलर। प्रविधि क्षेत्रमा केन्द्रित विश्वको दोस्रो ठूलो एक्सचेञ्ज, जहाँ गुगल, अमेजन, टेस्ला जस्ता कम्पनीहरू सूचीकृत छन्।
३. जापान एक्सचेञ्ज ग्रुप (टोक्यो स्टक एक्सचेञ्ज) - जापान - बजार पूँजीकरण: साढे छ खर्ब डलर। टोयोटा, सोनी, सफ्टबैंक जस्ता जापानी बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू यहाँ सूचीकृत छन्।
४. सांघाई स्टक एक्सचेञ्ज - चीन - बजार पूँजीकरण: छ खर्ब डलर। चीनको प्रमुख इक्विटी बजार र १९९० देखि सञ्चालनमा रहेको एक्सचेञ्ज।
५. युरोनेक्स्ट - युरोप - बजार पूँजीकरण: सात खर्ब डलर। फ्रान्स, नेदरल्यान्ड्स, बेल्जियम, पोर्चुगल, आयरल्यान्ड, नर्वे र इटालीका सात देशमा सञ्चालित युरोपको सबैभन्दा ठूलो एक्सचेञ्ज नेटवर्क।
६. हङकङ स्टक एक्सचेञ्ज-हङकङ-बजार पूँजीकरण: पाँच खर्ब डलरभन्दा बढी। मुख्य भूमि चीन र अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताबीचको महत्वपूर्ण पुल।
७. शेन्जेन स्टक एक्सचेञ्ज -चीन- बजार पूँजीकरण: साढे चार खर्ब डलर। चीनको तीन प्रमुख एक्सचेञ्जमध्ये एक।
८. नेशनल स्टक एक्सचेञ्ज अफ इन्डिया - भारत -बजार पुँजीकरण: साढे चार खर्ब डलर। भारतको सबैभन्दा ठूलो र तीव्र गतिमा बढिरहेको एक्सचेञ्ज।
९. साउदी स्टक एक्सचेञ्ज (तदावुल) - साउदी अरब - मध्यपूर्वको सबैभन्दा ठूलो एक्सचेञ्ज।
१०. लन्डन स्टक एक्सचेञ्ज - युके - विश्वको सबैभन्दा पुरानो एक्सचेञ्जमध्ये एक।
११. टोरन्टो स्टक एक्सचेञ्ज - क्यानडा - क्यानडाको सबैभन्दा ठूलो एक्सचेञ्ज।
१२. कोरिया एक्सचेञ्ज - दक्षिण कोरिया - दक्षिण कोरियाको राष्ट्रिय एक्सचेञ्ज।
१३. बम्बे स्टक एक्सचेञ्ज - भारत - एसियाको सबैभन्दा पुरानो एक्सचेञ्ज।
१४. डच बोर्स (फ्र्यान्कफर्ट स्टक एक्सचेञ्ज) - जर्मनी - विश्वको सबैभन्दा पुरानो एक्सचेञ्ज, १६औं शताब्दीमा स्थापना।
१५. सिक्स स्विस एक्सचेञ्ज - स्विजरल्यान्ड - युरोपको प्रमुख एक्सचेञ्जहरूमध्ये एक।
१६. अष्ट्रेलियन सिक्युरिटीज एक्सचेञ्ज - अष्ट्रेलिया - दक्षिण प्रशान्त क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो एक्सचेञ्ज।
१७. ताइवान स्टक एक्सचेञ्ज - ताइवान - एसियाको महत्वपूर्ण एक्सचेञ्जहरूमध्ये एक।
१८. थाइल्यान्ड स्टक एक्सचेञ्ज - थाइल्यान्ड-दक्षिणपूर्व एसियाको प्रमुख एक्सचेञ्ज।
१९. सिङ्गापुर एक्सचेञ्ज - सिङ्गापुर-एसियाको प्रमुख वित्तीय केन्द्र।
२०. जेसिइ लिमिटेड - दक्षिण अफ्रिका-अफ्रिकाको सबैभन्दा ठूलो स्टक एक्सचेञ्ज।
नोट: यी शीर्ष २० स्टक एक्सचेञ्जले विश्वको कुल बजार पूँजीकरणको ८० प्रतिशतभन्दा बढी प्रतिनिधित्व गर्छन्।
