काठमाडौं। नेपाल धितोपत्र बोर्डले भर्खरै जारी गरेको मार्जिन कारोबार सुविधा सम्बन्धी निर्देशिका, २०८२ ले धितोपत्र बजारको तीनै मुख्य सरोकारवाला पक्ष — लगानीकर्ता, दलाल व्यवसायी र समग्र बजारलाई फाइदा पुर्याउने गरी व्यवस्था गरेको छ। यो निर्देशिकाले मार्जिन कारोबारलाई थप सुरक्षित, पारदर्शी र व्यवस्थित बनाउँदै बजारको विश्वसनीयता अभिवृद्धि गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
मार्जिन कारोबार निर्देशिकाले लगानीकर्तालाई सुरक्षा र संरक्षणलाई प्राथमिकता दिँदै बहुआयामिक फाइदा पुर्याउने व्यवस्था गरेको छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, यसले लगानीकर्तालाई आफ्नो वास्तविक पूँजीभन्दा बढी रकममा लगानी गर्न सक्ने अवसर प्रदान गर्दै लगानी क्षमता विस्तार गरेको छ। यदि कुनै लगानीकर्तासँग तीन लाख रुपैयाँ छ भने, उसले न्यूनतम ३० प्रतिशत प्रारम्भिक मार्जिन राखेर करिब दश लाख रुपैयाँसम्मको कारोबार गर्न सक्ने यो व्यवस्थाले विशेषगरी सीमित पूँजी भएका तर बजार विश्लेषणमा दक्ष लगानीकर्तालाई ठूलो अवसर प्रदान गरेको छ।
निर्देशिकाले कम्तीमा २५ लाख कित्ता शेयर सूचीकरण भएका, नेटवर्थ र चुक्ता पूँजी बलियो भएका, लगातार नाफामा रहेका र आईपीओमार्फत सूचीकरण भएको दुई वर्ष पुगेका कम्पनीका शेयर मात्र मार्जिन कारोबारमा समावेश हुने व्यवस्था गरेकोले लगानीकर्तालाई कमजोर र जोखिमपूर्ण शेयरबाट स्वतः सुरक्षा प्रदान गर्छ। यसले लगानीकर्तालाई गुणस्तरीय शेयरमा मात्र लगानी गर्ने वातावरण तयार पारेको छ।
प्रारम्भिक मार्जिन न्यूनतम ३० प्रतिशत र सम्भार मार्जिन न्यूनतम २० प्रतिशत तोकिएकोले लगानीकर्तालाई कति रकम आफ्नो र कति ऋण हो भन्ने स्पष्ट रूपमा थाहा हुन्छ। साथै ब्रोकरले लगानीकर्तासँग लिखित सम्झौता गर्नुपर्ने बाध्यात्मक व्यवस्थाले सेवा शुल्क, व्याज, मार्जिन कल र शेयर बिक्रीसम्बन्धी सबै कुरा स्पष्ट रूपमा लेखिने भएकाले विवाद न्यूनीकरण हुने अपेक्षा गरिएको छ।
ब्रोकरले परिष्कृत ग्राहक मूल्याङ्कन पद्धति अपनाएर मात्र मार्जिन सुविधा दिन पाउने व्यवस्थाले सक्षम र जिम्मेवार लगानीकर्ताले मात्र यो सुविधा प्राप्त गर्न सक्ने भएकाले अयोग्य लगानीकर्तालाई अत्यधिक जोखिमबाट बचाउने काम गरेको छ। यसबाहेक, कुनै एक ग्राहकको नगद तथा शेयरलाई अर्को ग्राहकलाई मार्जिन सुविधा दिन प्रयोग गर्न नपाइने कडा व्यवस्थाले लगानीकर्ताको सम्पत्ति पूर्ण रूपमा सुरक्षित रहने भएकाले ब्रोकरको सम्भावित दुरुपयोगबाट ग्राहक संरक्षित हुन्छन्।
धितोपत्र बजारले मार्जिन कारोबार सुविधाको समेत गुनासो सुन्ने व्यवस्था गर्नुपर्ने प्रावधानले लगानीकर्तालाई कुनै समस्या परेमा उजुरी गर्ने प्रभावकारी माध्यम उपलब्ध भएको छ। साथै सम्भार मार्जिन कायम गर्न नसकेमा "ए", "बी" र "जी" वर्गका गुणस्तरीय शेयर मात्र धितोको रूपमा राख्न सकिने व्यवस्थाले लगानीकर्तालाई गुणस्तरीय शेयर राख्ने प्रोत्साहन प्रदान गर्छ।
ब्रोकरका लागि व्यवसाय विस्तारको सुनौलो अवसर
धितोपत्र दलाल व्यवसायीहरूका लागि यो निर्देशिका व्यवसाय विस्तार र आम्दानी वृद्धिको सुनौलो अवसर प्रदान गर्ने देखिन्छ। मार्जिन कारोबारबाट ब्रोकरले सेवा शुल्क र व्याजबापत नियमित आम्दानी गर्न सक्ने यो व्यवस्था ब्रोकेज कमिशनभन्दा फरक र थप स्थिर आम्दानीको नयाँ स्रोत हो। विशेष कुरा, बजार घटेको अवस्थामा पनि मार्जिन सुविधाको व्याजबाट आम्दानी जारी रहने भएकाले ब्रोकरहरूको आम्दानी स्थिर हुन्छ।
न्यूनतम २० करोड चुक्ता पूँजी, राफसाफ सदस्यता र निक्षेप सदस्यता भएका ब्रोकरले मात्र यो सुविधा दिन पाउने व्यवस्थाले बलियो ब्रोकरहरूलाई प्रतिस्पर्धात्मक लाभ प्रदान गर्दै उनीहरूको ग्राहक आधार विस्तारमा सहयोग पुर्याउँछ। ब्रोकरले आफ्नो नेटवर्थको पाँच गुणासम्म मार्जिन सुविधा प्रदान गर्न सक्ने व्यवस्थाले उनीहरूको पूँजीको अधिकतम उपयोग सम्भव हुने भएकाले यो नियन्त्रित र सुरक्षित लीभरेज प्रयोग गर्ने उत्कृष्ट अवसर हो।
ब्रोकरले आफ्नै स्रोत, बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट ऋण र शेयरधनी वा संचालकबाट असुरक्षित ऋण लिएर मार्जिन सुविधा दिन सक्ने व्यवस्थाले वित्तीय लचिलोपन प्राप्त गर्न सक्छन्। यद्यपि, कुल ऋण नेटवर्थको ४.५ गुणाभन्दा बढी हुन नसक्ने व्यवस्थाले अत्यधिक उत्तोलनबाट सुरक्षा प्रदान गर्दै जोखिम नियन्त्रणमा सहयोग पुर्याउँछ।
दैनिक मार्क टु मार्केट, मार्जिन कल र आवश्यकता अनुसार शेयर बिक्रीको अधिकारले ब्रोकरलाई आफ्नो जोखिम प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्याउँछ भने अधिकृत वारेसनामाको व्यवस्थाले कानूनी सुरक्षा प्रदान गर्छ। कुनै एक ग्राहक वा उसको परिवार तथा सम्बद्ध संस्थालाई कुल मार्जिन सुविधाको बढीमा १० प्रतिशत मात्र दिन सक्ने व्यवस्थाले ब्रोकरलाई स्वतः लगानी विविधीकरण गर्न बाध्य तुल्याउँदै एकाग्रता जोखिमबाट सुरक्षा दिन्छ।
मार्जिन सुविधा प्रदान गर्ने क्षमता राख्नु आफैमा ब्रोकरको वित्तीय सुदृढता र व्यावसायिकताको सूचक भएकाले यसले ब्रोकरको प्रतिष्ठा र ब्राण्ड मूल्य बढाउँछ। साथै आन्तरिक कार्य प्रक्रिया तयार गर्नुपर्ने, लेखापरीक्षण गराउनुपर्ने र नियमित विवरण पेश गर्नुपर्ने व्यवस्थाले ब्रोकरको आन्तरिक व्यवस्थापन सुदृढ हुने भएकाले दीर्घकालीन रूपमा संस्थागत क्षमता अभिवृद्धि हुने अपेक्षा गरिएको छ।
मार्जिन कारोबार निर्देशिकाले नेपालको समग्र धितोपत्र बजारको विकास र परिपक्वतामा ऐतिहासिक योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ। मार्जिन कारोबारले बजारमा कारोबार परिमाण उल्लेख्य रूपमा बढाउने भएकाले लगानीकर्ताहरूले आफ्नो वास्तविक पूँजीभन्दा बढी रकममा कारोबार गर्दा बजारको दैनिक कारोबार र तरलता स्वाभाविक रूपमा बढ्ने देखिन्छ। तरलता बढेपछि शेयर किन्न र बेच्न अझ सजिलो हुने भएकाले बजारको दक्षता बढ्छ।
बढी सहभागी र बढी कारोबारले बजारलाई गहिरो बनाउँदै अत्यधिक मूल्य उतारचढाव कम हुने र बजार अझ स्थिर हुने अवस्था सिर्जना हुन्छ। साना आदेशले पनि मूल्यमा ठूलो असर पार्ने समस्या घट्ने भएकाले लगानीकर्ताहरूलाई थप विश्वास प्राप्त हुन्छ। बढी कारोबारले शेयरको वास्तविक मूल्य निर्धारणमा सहयोग पुर्याउँदै बजार दक्षता बढ्ने र शेयरको मूल्य कम्पनीको वास्तविक मूल्यको नजिक हुने अपेक्षा गरिएको छ।
कडा योग्यता पूरा गर्नुपर्ने व्यवस्थाले ब्रोकरहरूलाई आफ्नो क्षमता र पूँजी बढाउन प्रोत्साहन मिल्ने भएकाले समग्र बजार संरचना बलियो हुँदै कमजोर ब्रोकरहरू एकीकरण हुन बाध्य हुने देखिन्छ। स्पष्ट नियम, दैनिक र मासिक विवरण पेश गर्नुपर्ने, लेखापरीक्षण अनिवार्य र सूचना सार्वजनिकरणको व्यवस्थाले बजारको पारदर्शिता र नियामकीय क्षमता उल्लेख्य रूपमा बढ्ने अपेक्षा छ। यसले बोर्डलाई बजार निगरानी प्रभावकारी रूपमा गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
गुणस्तरीय शेयरमा मात्र मार्जिन कारोबार, ग्राहक सम्पत्ति सुरक्षा, स्पष्ट सम्झौता र गुनासो सुन्ने संयन्त्रले बजारमा लगानीकर्ता संरक्षणको संस्कृति विकास हुने भएकाले बजारप्रति जनविश्वास अभिवृद्धि हुन्छ। मार्जिन कारोबारको व्यवस्थित नियमन नेपाली धितोपत्र बजारलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डको नजिक पुर्याउने भएकाले विदेशी लगानीकर्ता आकर्षित गर्न र बजारको अन्तर्राष्ट्रिय स्वीकृति बढाउन सहयोग पुग्छ।
मार्जिन कारोबारयोग्य शेयरको कडा मापदण्डले गुणस्तरीय कम्पनीहरूलाई प्रोत्साहन मिल्ने भएकाले कम्पनीहरू सुशासन, नाफा र पारदर्शिता सुधार गर्न प्रेरित हुन्छन्। मार्जिन कारोबारमा समावेश हुनु आफैमा प्रतिष्ठाको विषय बन्ने भएकाले कम्पनीहरू गुणस्तर सुधारमा केन्द्रित हुन्छन्। मार्क टु मार्केट, मार्जिन कल र नियन्त्रित लीभरेजको अभ्यासले बजारमा जोखिम व्यवस्थापनको संस्कृति विकास हुने भएकाले यो दीर्घकालीन स्थिरताका लागि अत्यावश्यक देखिन्छ।
मार्जिन कारोबारले पूँजी बजारलाई विकासको अर्को चरणमा लैजाने भएकाले साधारण खरिद-बिक्रीबाट माथिको परिष्कृत वित्तीय सेवाको विकास हुन्छ। यसले नेपालको पूँजी बजारलाई परिपक्व र आधुनिक बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।
