काठमाडौं। नेपालका अग्रणी होटल व्यवसायी तथा पर्यटन क्षेत्रका पथप्रदर्शक उद्यमी प्रसिद्धबहादुर पाँडेले नेपालको आर्थिक रूपान्तरणका लागि एउटा महत्त्वाकांक्षी राष्ट्रिय खाका प्रस्तुत गर्ने पुस्तक लेखेका छन्। 'प्राइम मिनिस्टर एण्ड प्रस्पेरिटी: नेपालको आर्थिक रूपान्तरणका लागि एउटा व्यावहारिक ढाँचा' शीर्षकको यो पुस्तक छिट्टै 'पिलग्रिम्स पब्लिसिङ'मार्फत प्रकाशित हुँदैछ। पाँडे नेपालको पर्यटन उद्योगमा दशकौंको अनुभव बोकेका व्यवसायी हुन्। उनले यो पुस्तकमार्फत नीति निर्माता, व्यवसायी र आम नागरिक सबैलाई लक्षित गर्दै देशको आर्थिक भविष्यको सुसंगत दृष्टिकोण पेश गरेका छन्।
प्रमुख तर्क: क्षेत्रगत प्राथमिकता नै सफलताको चाबी
पुस्तकको केन्द्रीय सन्देश एकदमै स्पष्ट छ। नेपालजस्ता देशका लागि कृषि, पर्यटन, जलविद्युत, शिक्षा वा स्वास्थ्य क्षेत्रले सबभन्दा छिटो आर्थिक गति दिन सक्छ र त्यसैबाट अरू क्षेत्रले पनि लय समात्न सक्छन्। पाँडेका अनुसार, नेपाल अहिले ६१ खर्ब रुपैयाँ बराबरको अर्थतन्त्र हो। तर रणनीतिक प्राथमिकता र समन्वित नीति कार्यान्वयनमार्फत यसलाई आगामी एक दशकभित्रै एक खर्ब अमेरिकी डलरको अर्थतन्त्रमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। यो कुनै कोरा कल्पना होइन, सही नेतृत्व र सही प्राथमिकताले मात्र सम्भव हुने यथार्थवादी लक्ष्य हो भन्ने पाँडेको दाबी छ।
पर्यटन: आर्थिक छलाङको पहिलो खुड्किलो
पुस्तकले पर्यटनलाई नेपालको सबभन्दा प्रभावकारी र तत्काल उपयोगी आर्थिक उत्प्रेरकका रूपमा स्थापित गरेको छ। विश्वभर पर्यटनले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब १० प्रतिशत योगदान दिन्छ। नेपालको सन्दर्भमा यदि रणनीतिक रूपमा विकास गरिए भने यो हिस्सा १२ देखि १६ प्रतिशतसम्म पुग्न सक्छ।
पर्यटनको एउटा विशेष गुण के छ भने यसले आर्जित विदेशी मुद्रा लगभग पूर्णरूपमा स्वदेशमै राख्छ, ९० प्रतिशतभन्दा बढी मूल्य वृद्धि दिन्छ र एक जना पर्यटकले ९ जनासम्म रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ। सगरमाथा, पोखरा, लुम्बिनी र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज जस्ता अतुलनीय प्राकृतिक सम्पदा भएकाे नेपालले 'पर्यटन पहिले' रणनीति अपनाउन सके वार्षिक पर्यटक संख्या हालको करिब १० लाखबाट ३० देखि ५० लाखसम्म पुर्याउन सकिने उनको तर्क छ। यसले आतिथ्य उद्योग, यातायात, कृषि आपूर्ति शृंखला, हस्तकला र ग्रामीण उद्यमहरूमा समेत लहरिँदो असर पार्नेछ।
नेपाल वायुसेवा: राष्ट्रिय पूर्वाधारका रूपमा पुनर्परिभाषा
नेपालको भूपरिवेष्टित र पहाडी भूगोललाई ध्यानमा राख्दै पाँडेले हवाई यातायातलाई राजमार्ग र रेलमार्गसरह राष्ट्रिय पूर्वाधार मान्नुपर्ने बलियो तर्क राखेका छन्। यस दृष्टिमा नेपाल वायुसेवाको पुनर्संरचना एउटा रणनीतिक राष्ट्रिय आवश्यकता हो।
थाई एयरवेजसँगै स्थापना भएको नेपाल वायुसेवाले पुराना द्विपक्षीय उड्डयन सम्झौताहरूमार्फत मूल्यवान अन्तर्राष्ट्रिय उडान अधिकार प्राप्त गरेको छ, जसलाई पाँडेले "कम उपयोग भएको राष्ट्रिय सम्पत्ति" भनेका छन्। उनले भारतको भारतीय एयरटेल र एरिक्सनबीचको साझेदारी मोडेललाई उदाहरण दिँदै नेपाल वायुसेवाले निजी साझेदारहरूसँग मिलेर ५० देखि १ सय विमान र विमान मर्मतसम्भार केन्द्रसहितको क्षमता विकास गर्न सकिने उल्लेख गरेका छन्। यस्तो साझेदारीले नेपाललाई प्रतिस्पर्धी अन्तर्राष्ट्रिय उड्डयन मञ्चमा रूपान्तरण गर्न सक्ने उनको विश्वास छ।
जलविद्युत र पूर्वाधार: भविष्यको जग
तत्कालीन आर्थिक गतिका लागि पर्यटन र वायुसेवा भए पनि दीर्घकालीन आर्थिक सुदृढताका लागि पाँडेले जलविद्युतलाई दोस्रो मुख्य आधारस्तम्भ मानेका छन्। कर्णाली, अरुण लगायतका प्रमुख नदी प्रणालीहरूमा ठूला जलविद्युत आयोजनाहरू द्रुत गतिमा अघि बढाउन सके नेपालले स्वदेशी ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित गर्दै छिमेकी देशहरूमा बिजुली निर्यातबाट बहुमूल्य विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सक्नेछ।
यसका साथै हालै सञ्चालनमा आएका पोखरा र गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थललाई सडक पूर्वाधार र पर्यटकीय लगानीसँग प्रभावकारी रूपमा जोड्न सकिए नेपाल विश्वभरका यात्रुका लागि सहज र आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्ने पुस्तकले तर्क गरेको छ।
पाँडेले योजना बनाउनु मात्र पर्याप्त नहुने भन्दै कार्यान्वयनको ढाँचामा समेत ध्यान दिएका छन्। उनले प्रधानमन्त्री कार्यालय केन्द्रित एउटा रणनीतिक समन्वय इकाई गठन गर्न सुझाव दिएका छन्, जसमा प्रधानमन्त्री अध्यक्ष रहने राष्ट्रिय समृद्धि परिषद्, वैश्विक वित्तीय संस्थाहरूको सल्लाहकारी सहयोग, सम्बन्धित मन्त्रालयहरूसँग समन्वित कार्यान्वयन टोली र राष्ट्रिय आयोजनाहरूको प्रगति अनुगमन गर्ने डिजिटल सूचना प्रणाली समाविष्ट हुनेछन्। लक्ष्य मात्र निर्धारण गरेर हुँदैन, त्यो लक्ष्य हासिल गर्ने संयन्त्र पनि उत्तिकै सुदृढ हुनुपर्छ भन्ने उनको जोड छ।
पुस्तकले आगामी १० वर्षका लागि एउटा सुस्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ। त्यो हो — एक खर्ब अमेरिकी डलरको राष्ट्रिय अर्थतन्त्र, वार्षिक ३० देखि ५० लाख अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक, आधुनिक र प्रतिस्पर्धी राष्ट्रिय वायुसेवा, जलविद्युत निर्यातबाट विदेशी आम्दानी र स्वदेशमै पर्याप्त रोजगारी। यो सबै सम्भव भए नेपाल युवाहरूलाई विदेश धपाउने होइन, स्वदेशमै राख्न सक्ने देश बन्नेछ।
पुस्तकको सारमा पाँडेको एउटै स्पष्ट तर्क छ — नेपालको मूल समस्या साधन स्रोतको अभाव होइन, रणनीतिक प्राथमिकता र समन्वित कार्यान्वयनको अभाव हो। हिमाली परिदृश्य, आध्यात्मिक सम्पदा, जलस्रोत र परिश्रमी जनशक्तिको धनी यो देशले आफ्ना यी शक्तिहरूलाई एउटा सुसंगत राष्ट्रिय आर्थिक रणनीतिमा जोड्न नसकेको उनको ठहर छ। 'प्राइम मिनिस्टर एण्ड प्रस्पेरिटी' केवल एउटा सैद्धान्तिक ग्रन्थ होइन। यो नीतिनिर्माता, व्यवसायी र नागरिक सबैका लागि एउटा राष्ट्रिय संवादको थालनी हो — नेपाललाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने साझा यात्राको आह्वान।
-1773209355.jpg)
