काठमाडौं। आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) भन्नाले मेसिनहरू, विशेष गरी कम्प्युटर प्रणालीहरूद्वारा मानव बुद्धिमत्ताको अनुकरणलाई बुझाउँछ। एआई प्रणालीहरू भाषा बुझ्ने, ढाँचाहरू पहिचान गर्ने, डेटाबाट सिक्ने, निर्णय लिने र समस्याहरू समाधान गर्ने जस्ता कार्यहरू सम्पन्न गर्न डिजाइन गरिएका हुन्। हाल विश्वमा प्रविधिको क्षेत्रमा एकपछि अर्को उल्लेखनीय उपलब्धि दैनिक रूपमा हासिल भइरहेको छ। वाल स्ट्रिटको व्यापारिक तल्लादेखि दलाल स्ट्रिटसम्म पुँजीले एआई युगका लागि सेवा व्यवसायहरूको पुनर्मूल्यांकन गरिरहेको छ। एआईको बढ्दो प्रभावका कारण उत्पादकत्वमा वृद्धि हुँदै मानव जातिको श्रम–समय घट्दै गएको छ। जब आम्दानीका मोडेलहरू प्रयासमा निर्भर हुन्छन् र त्यस प्रयासमा कमी आउँछ, तब मूल्य निर्धारण र बजारस्थितिको रूपान्तरण नभएसम्म नाफा घट्दै जान्छ।
तीन दशकयता भारतले विश्वव्यापी बजारमा ठूलो सङ्ख्यामा दक्ष श्रमिकहरूलाई प्रतिस्पर्धी मूल्यमा उपलब्ध गराउने र विदेशमा निर्यात गर्ने रणनीतिमा आफ्नो अर्थतन्त्र आधारित राखेको छ। हाल आईटी सेवा क्षेत्रले वार्षिक २२४ अर्ब डलर बराबरको निर्यात गर्छ, देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) मा करिब ७ प्रतिशत योगदान दिन्छ र प्रत्यक्ष रूपमा लगभग ६० लाख नागरिकलाई रोजगारी उपलब्ध गराउँछ। पश्चिममा बढ्दो जटिलताका कारण भारतका लागि स्वर्णिम अवसर सिर्जना भएको थियो।
अर्कोतर्फ एआईले हालको अवस्थामा यस रेखीय सम्बन्धलाई अवरुद्ध गरिरहेको छ। सफ्टवेयर कार्यप्रवाहमा एआई को–पाइलटहरू एकीकृत गर्ने बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले दुई अङ्कको दक्षता वृद्धि रिपोर्ट गरिरहेका छन्। उच्च उत्पादकत्व विश्व अर्थतन्त्रका लागि सकारात्मक हो, तर यसले मूल्य निर्धारण गर्ने शक्तिलाई परिवर्तन गर्छ। एआईबाट उत्पन्न अतिरिक्त मूल्य हराउँदैन — यो अन्यत्र स्थानान्तरण हुन्छ। निफ्टी आईटी सूचकांक २० प्रतिशतभन्दा बढी घट्यो र भारतीय आईटी कम्पनीहरूको बजार मूल्यबाट करिब ६ लाख करोड रुपैयाँ स्वाहा भयो। यो वैश्विक प्रविधि मागमा गिरावट आएकाले भएको होइन। अधिकांश कम्पनीहरूले आफ्नो सम्झौता पाइपलाइन स्थिर राखे — परिवर्तन भएको कुरा नाफा मार्जिनबारेको अपेक्षामा थियो। लगानीकर्ताहरूको प्रश्न थियो — यदि एआईले कम्पनीहरूलाई कम इन्जिनियर–घण्टा प्रयोग गरेर उस्तै काम सम्पन्न गर्न सक्षम बनायो भने, के आम्दानी पहिलेकै दरमा बढ्न जारी रहन सक्ला? दशकौँदेखि भारतीय आईटी क्षेत्रले जनशक्ति थप्दै र समयको आधारमा बिलिङ गरेर विस्तार गरिरहेको थियो। यदि एआईले आवश्यक समय घटायो भने, त्यो वृद्धिको सूत्र नै कमजोर हुन पुग्छ।
समस्या केवल स्वचालनको मात्र होइन — बढ्दो उत्पादनशीलताबाट हुने फाइदा कहाँ जाने भन्ने पनि हो। यी फाइदाहरू सेवा प्रदायकहरूकै बीचमा रहने हुन् वा एआई मोडेल निर्माण गर्ने, क्लाउड प्लेटफर्म नियन्त्रण गर्ने र उन्नत चिप डिजाइन गर्ने कम्पनीहरूतर्फ स्थानान्तरण हुन्छन्? भारत, युरोप वा दक्षिणपूर्व एशियाका सेवा कम्पनीहरू अनुकूलन र कार्यान्वयनका लागि अझै पनि आवश्यक छन्, तर आवश्यक हुनु सधैँ सशक्त हुनुको पर्याय होइन।
भारतले यो क्षणलाई सावधानीपूर्वक विश्लेषण गर्नु जरुरी छ। नाफा मार्जिनमा क्रमिक कमी वा रोजगार वृद्धिदरमा सुस्तताले शहरकेन्द्रित अर्थतन्त्र, ऋण बजार र उपभोग ढाँचामा दूरगामी असर पार्नेछ। संयुक्त राज्य अमेरिका एआई पूर्वाधारको नियन्त्रणकारी उच्च बिन्दुमा पुगेको छ। त्यहाँका ठूला कम्पनीहरूले चिप डिजाइन, क्लाउड प्लेटफर्म र अत्याधुनिक मोडेल विकासलाई नियन्त्रण गर्छन्। सेवा कम्पनीहरू यसै परिवेशभित्र रहेर काम गर्छन्, तर मुख्य मूल्य माथिल्लो तहमा केन्द्रित छ। यसबाट पाठ सिक्नुपर्ने कुरा के हो भने आधारभूत पूर्वाधारको स्वामित्वले नाफाको स्थायित्वलाई सुदृढ बनाउँछ।
चीनले स्वदेशी एआई क्षमतामा रणनीतिक लगानी गरेर यसको प्रतिक्रिया दिइसकेको छ। चीनले कम्प्युटिङ र मोडेलहरूलाई केवल व्यावसायिक सम्पत्ति होइन, राष्ट्रिय क्षमताका रूपमा बुझेको छ र औद्योगिक नीतिलाई निजी क्षेत्रको कार्यान्वयनसँग आबद्ध गरेको छ। इजरायलले पनि साइबर सुरक्षा, रक्षा प्रणाली र उद्यम प्रणालीहरूमा आफ्नै स्वामित्वका एआई समाधानहरूमा केन्द्रित भई उच्च मूल्यका विशिष्ट बजारहरूमा पकड बनाएको छ।
भारतको ठूलो आकारले एकसाथ शक्ति पनि दिन्छ र जोखिम पनि बढाउँछ। प्रवेश स्तरका कोडिङ र परीक्षण भूमिकाहरू घट्न सक्छन्, जबकि एआई एकीकरण विशेषज्ञ, डेटा इन्जिनियर, साइबर सुरक्षा पेशेवर र मोडेल सुशासन विज्ञहरूको माग बढ्नेछ। इन्जिनियरिङ पाठ्यक्रमले एआई उपकरणहरूलाई ऐच्छिक विषय होइन, आधारभूत सीपका रूपमा समावेश गर्नुपर्छ। कम्पनीहरूको प्रशिक्षण कार्यक्रम पनि स्वचालनविरुद्ध रक्षात्मक दृष्टिकोणबाट हटेर क्षमता निर्माणको आक्रामक दृष्टिकोणतर्फ अघि बढ्नुपर्छ।
भारतीय कम्पनीहरूले यदि केवल सेवा प्रदायकका रूपमा मात्र रहे भने नाफा दबाबमा पर्नेछन्। तर यदि उनीहरू परिणाम–आधारित मूल्य निर्धारणतर्फ अघि बढे — मापनयोग्य कार्यक्षमता वृद्धि, आय सुधार वा सञ्चालन रूपान्तरणसँग आफ्नो मूल्य जोड्दै — भने उनीहरूले नाफा कायम राख्न वा अझ बढाउन सक्छन्। एआई प्लेटफर्महरू, क्षेत्र–विशिष्ट समाधानहरू र आफ्नै उपकरण शृंखलाले दीर्घकालीन विशिष्टता सिर्जना गर्छन्। आफ्नै एआई सम्पत्ति विकास गर्ने सेवा कम्पनीहरू परनिर्भर नभई सशक्त स्थितिबाट सम्झौता गर्न सक्षम हुन्छन्।
स्ट्याक नियन्त्रणका सन्दर्भमा — एआई वित्तीय प्रणाली, आपूर्ति शृंखला, स्वास्थ्य पूर्वाधार र रक्षा अनुप्रयोगहरूमा गहिरो रूपमा समाहित हुँदैछ। जुन देशले स्ट्याकका महत्त्वपूर्ण तहहरू नियन्त्रण गर्छ, त्यसले विश्व मापदण्ड र आर्थिक प्रवाहमाथि प्रभुत्व जमाउँछ।
भारतले डिजिटल सार्वजनिक पूर्वाधार (डीपीआई) को प्रदर्शनीमार्फत आफ्नो कार्यशैली र क्षमता प्रमाणित गरिसकेको छ। यो महत्त्वाकांक्षालाई एआईसम्म विस्तार गर्नुको अर्थ हो — उच्च कार्यक्षमतायुक्त कम्प्युटिङमा प्रतिस्पर्धी पहुँच सुनिश्चित गर्नु, स्वदेशी अनुसन्धान पारिस्थितिकीलाई सहयोग पुर्याउनु र एआई बौद्धिक सम्पत्तिको सिर्जनामा प्रोत्साहन दिनु। यसको अर्थ विश्वव्यापी प्लेटफर्महरूबाट अलग रहनु होइन — यसको अर्थ संरचनागत अत्यधिक निर्भरताबाट मुक्त रहनु हो।
भारतको घरेलु बजार एआई अनुप्रयोगहरू परीक्षण र विस्तार गर्न पर्याप्त ठूलो छ। यसको भाषिक विविधताले बहुभाषिक एआई प्रणाली विकास गर्न बलियो आधार प्रदान गर्छ, जसले विश्वभरका उदीयमान बजारहरूलाई सेवा दिन सक्छ। यसको प्रवासी समुदाय पनि विश्वव्यापी प्रविधि परिसंस्थाहरूमा प्रभावशाली भूमिकामा रहेको छ।
जोखिम भनेको आत्मसन्तुष्टता हो। यदि एआईद्वारा आएको उत्पादकता वृद्धिबाट मुख्य फाइदा विदेशी ग्राहक र माथिल्लो पूर्वाधार प्रदायकहरूले उठाउँछन् भने, भारतीय सेवा कम्पनीहरू टिकिरहन सक्छन् — तर उनीहरूको वृद्धि सुस्त र नाफा सीमित हुन सक्छ। पुँजी बजारहरूले यो सम्भावनालाई आफ्नो मूल्यांकनमा समेट्न थालिसकेका छन्।
विकल्प भनेको रणनीतिक पुनःस्थापना हो। भारतको पहिलो प्रविधि लहर आकारसम्बन्धी थियो। एआईको लहर बुद्धिमत्ताको स्वामित्वबारे हो — कसले प्रणाली डिजाइन गर्छ, कम्प्युट नियन्त्रण गर्छ र मापदण्ड निर्धारण गर्छ। भारतले आफ्नै परिवेशभित्र एआईद्वारा सिर्जित आर्थिक फाइदाको अर्थपूर्ण हिस्सा हासिल गर्नुपर्छ। मूल्यको विश्वव्यापी पुनर्वितरण सुरु भइसकेको छ।
प्रश्न यो होइन एआईले भारतको आईटी क्षेत्र रूपान्तरण गर्छ कि गर्दैन — यो रूपान्तरण त सुरु भइसकेको छ। वास्तविक प्रश्न यो हो: भारत अझै पनि विश्वको सबैभन्दा दक्ष जनशक्ति निर्यातकर्ता मात्र रहन्छ, वा त्यससँगै बौद्धिक पूर्वाधार निर्माण गर्ने राष्ट्रमा रूपान्तरित हुन्छ? एआईद्वारा सञ्चालित अर्थतन्त्रमा दक्षता मात्र पर्याप्त हुँदैन — यसले शक्ति निर्धारण गर्छ। भारतसँग अझै पनि आफ्नो स्थान चयन गर्ने समय बाँकी छ।
लेखक अमेरिकाको च्यापल हिल स्थित उत्तर क्यारोलिना विश्वविद्यालयका भौतिकशास्त्री हुन्।
