काठमाडौं। भारतीय उद्योग क्षेत्रमा विगतका केही दशकमा ठूला भात्रामा विस्तार एवं प्रवर्द्धन भएको छ। यो नीतिगत संरचनाको सबलीकरणका कारण तथा सफल कार्यान्वयनको ठूलो भूमिकाका कारण यस्तो सम्भव भएको हो। भारत सरकारले सानादेखि ठूलो विचारसम्म व्यक्तिहरू र समुदायबाट सिँचाइ गर्ने दृष्टिकोणबाट निरन्तर पहल गरिरहेको तथा विकासशील राष्ट्र विकास गर्न विश्वभरि विचारहरू संकलन गरिरहेको छ।
भारतले स्वतन्त्र व्यापार सम्झौताअगाडि बढाउने मिसन मोड अपनाइरहेको छ। जसका कारण घरेलु माग र आपूर्ति शृङ्खला प्रणालीलाई मजबुत बनाउन एउटा कडी बन्ने छ। कृषि, ऊर्जा, तेल, महत्वपूर्ण खनिजलगायतका विभिन्न क्षेत्रमा व्यापार वृद्धि गर्ने तथा हाम्रा प्रतिभाशाली कार्यबलको विशाल सम्भावनालाई उपयोगमा ल्याउने छन्। भारतलाई विश्वको कौशल राजधानीका रूपमा हेरिन्छ।
औद्योगिक पार्क र क्लस्टरहरू प्रस्ताव चरणबाट छिटो पाइलट स्केलसम्म र त्यसपछि उत्पादनसम्म पुगेका छन्। प्लग एण्डप्ले प्रविधिहरू अपनाउँदा उत्पादन क्षमतामा वृद्धि भएको छ। निर्माण प्रक्रियालाई सहज बनाइएको छ। यसले एमएसएमईमा गुणस्तरका विविध उपायहरू लागू गराएको छ। जस्तै, उत्पादन र गुणस्तरका लागि विश्वव्यापी मापदण्डहरू अनुरूप झण्डै शुन्य त्रुटि, शून्य प्रभाव र मजबुत प्याकेजिग लगायतका पहलहरू रहेका छन्। यसका साथै भारत सजिलो व्यापार गर्ने देशको रूपमा परिचित रहेकाले आम नागरिकको जीवन सहज, किफायती र सुगम बनाउनतर्फ पनि ठूलो प्रगति भएको छ।
भारत सरकारले पहिलेदेखि विभिन्न स्थानमा मेगा इन्टिग्रेटेड टेक्सटाइल रिजन र नेशनल टेक्निकल टेक्सटाइल्स मिशनअन्तर्गतका पहलहरू सुरु गरिसकेको छ। साथै, उद्योगमा रोजगारी सृजना गर्न सक्षम बनाउने समार्थ योजना जस्तो विशिष्ट फ्रेमवर्क मोडेललाई सफलतापूर्वक आत्मसात् गरिएको हो।
भारतले प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको ५ वटा दृष्टिकोण फार्म टू फाइबर टू फ्याक्ट्री टू फ्याशन टू फरेन” सिद्धान्तलाई पूर्ण पालना लागू गरेको छ। जसका कारण किसानदेखि बाहिर बजारसम्म्को पूरै एकीकृत आपूर्ति शृङ्खला समेटेर हाम्रो समाजको स्थिति र राष्ट्रिय सुरक्षा उकास्ने लक्ष्य राखेको छ।
उद्योग पार्कहरूमा साझा परीक्षण सुविधा, फोहोर जल प्रशोधन संयन्त्र, एक्सेलेन्स सेन्टर र वातावरणीय स्वीकृति जस्ता विभिन्न तत्वहरू समावेश गरिने छन्, जुन राज्य तथा केन्द्र सरकारबीच सुदृढ सहयोगबाट सञ्चालन हुनेछ।
हालै परिचय गराइएका भारत औद्योगिक विकास योजनाअन्तर्गत उद्यम पार्कहरू प्लग एन प्ले कार्यक्रममार्फत विविध सरोकारवालाहरूलाई दिगोपना, सामाजिक पूर्वाधार, डिजिटल र एकीकृत उत्पादन पूर्वाधार प्रदान गर्दै हातेमालो गर्ने पहल हुन्। यी औद्योगिक पार्कहरूको प्राथमिक उद्देश्य नवप्रवर्तन र उत्पादकत्व बढाउनु र घरेलु तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारतर्फको पहुँच सुदृढ गर्नु हो, जसले आत्मनिर्भर भारतको लक्ष्य हासिल गर्न सघाउ पुग्छ ।
भारत सरकारले सानादेखि मध्यम स्तरसम्मका माइक्रोदेखि मिडियम औद्योगिक पार्कहरू क्षेत्रीय क्षमता र प्राकृतिक स्रोत उपलब्धताका आधारमा राष्ट्रका हरेक कुनामा स्थापना गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यी पार्कहरू आदिवासी क्षेत्रहरूसमेत खोलिने गरी योजना बनाइँदै छन्। आदिवासी समुदायको उत्पादनक्षमता, उत्पादन तथा प्रक्रिया विकास र विशेष गरी रोजगारीका अवसरहरूलाई सशक्त रूपमा वृद्धि गर्न सकियोस्।
उद्योग पार्कहरूमा साझा परीक्षण सुविधा, फोहोर जल प्रशोधन संयन्त्र, एक्सेलेन्स सेन्टर र वातावरणीय स्वीकृति जस्ता विभिन्न तत्वहरू समावेश गरिने छन्, जुन राज्य तथा केन्द्र सरकारबीच सुदृढ सहयोगबाट सञ्चालन हुनेछ। योजनाले हाम्रो राष्ट्रको उत्पादन वातावरणलाई एकीकृत लगानी र स्वदेशी औद्योगिक पूर्वाधारमार्फत सुदृढ बनाउने उद्देश्य राख्द छ। यसअन्तर्गत देशका विभिन्न भागहरूमा सय वटा औद्योगिक पार्कहरू छिटै स्थापना गर्ने योजना छ। सरहक सरोकारवालाका लागि विभिन्न प्रोत्साहन सुविधा प्रदान गरिनेछ। यसले राष्ट्रका लागि उत्पादन र आपूर्ति शृङ्खलालाई बलियो बनाउने छ।
यो कार्यक्रमले प्रविधि विकास, प्रविधि अधिग्रहण, प्रविधिसम्बन्धी सूचना, ज्ञान साझेदारी र हस्तान्तरण, मानव संशाधन विकास, बौद्धिक सम्पत्ति संरक्षण, परीक्षण तथा प्रमाणीकरण सेवाहरू तथा परियोजना विकासका लागि महत्वपूर्ण लगानी आह्वान गर्नमा मद्दत पुरÞ्याउने अपेक्षा छ। साथै, उद्योग सरकार विश्वविद्यालयबीचको अन्तरक्रिया र सहकार्यलाई पनि सुदृढ बनाउने छ। यी उद्यमहरू सार्वजनिक निजी साझेदारी मोडेलमार्फत सञ्चालनमा आउने विश्वास रहेको छ।
भारतले, बेंगलुरु नजिकैको अटो नगरमा ठूलो आत्मा केन्द्रित निर्माण गर्दै आधुनिक प्रविधि केन्द्रहरू विकास गर्ने कार्य अगाडि बढाइरहेको छ। यो पहलले क्षेत्रीय उद्योग उत्पादन वातावरणमा महत्वपूर्ण प्रोत्साहन दिने अपेक्षा गरिएको छ। सो अटो क्लस्टरका प्रमुख घटकहरूमा उद्योग प्रशिक्षण सुविधा, सीप विकास केन्द्र, अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तन प्रयोगशालाहरू, उच्चस्तरीय उपकरण तथा परीक्षण सुविधाहरू, र प्राविधिक शिक्षा कलेज समावेश रहेका छन्।
सोही परियोजनाले स्थानीय रोजगार सिर्जना गर्नेछ र क्षेत्रको औद्योगिक प्रतिस्पर्धा तथा उत्पादन क्षमता मजबुत बनाउने छ। साथै, सीप विकास र अनुसन्धानको संयोजनले दीर्घकालीन आर्थिक वृद्धि र प्राविधिक आत्मनिर्भरता सुनिश्चित गर्न मद्दत पुग्ने विश्वास गरिएको छ।
भारत सरकारले वैश्विक स्तरबाट औद्योगिक लगानीलाई सक्रिय र सुझबुझका साथ आमन्त्रित गर्दै देशका विभिन्न भूगोलमा अत्याधिक औद्योगिक पूर्वाधार र एमएसएमई प्रविधि केन्द्रहरू विकास गरिरहेको छ। सो विकासहरूले खरिदकर्ता बिक्रेताको सन्तुलन, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई समानुपातिक रूपमा सशक्त बनाउनेतर्फ अघि लागेको छ।- डा.टी. सेनथिल शिवा सुब्रमानियन, यदु कुमार यादवको आलेख/भारतीय पत्रिका द पायोनियरमा छापिएको आलेख।
-1766209395.jpg)
