काठमाडौं। आधुनिक कतारका निर्माता, आर्थिक रूपान्तरणका नायक, कूटनीतिक प्रभाव विस्तारका रणनीतिकार र खाडी क्षेत्रको इतिहास बदल्ने दूरदर्शी नेताका रूपमा परिचित कतारका ‘फादर अमिर’ शेख हमद बिन खलिफा अल थानीको ७४ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ।
कतारको अमिरी दिवानले उनको निधनको औपचारिक घोषणा गर्दै राष्ट्रिय शोक व्यक्त गरेको छ। उनको निधनसँगै कतारले केवल एक पूर्व अमिरलाई मात्र गुमाएको छैन, बरु आजको आधुनिक, समृद्ध र विश्व प्रभावशाली कतारको आधारशिला निर्माण गर्ने युगद्रष्टा नेतृत्वलाई गुमाएको छ।
सन् १९५२ मा जन्मिएका शेख हमदले बेलायतको प्रतिष्ठित रोयल मिलिटरी एकेडेमी स्यान्डहर्स्टबाट सैन्य शिक्षा हासिल गरेका थिए। उनले सन् १९९५ मा देशको नेतृत्व सम्हालेका बेला कतार आर्थिक रूपमा सम्भावना बोकेको तर विश्व राजनीतिमा खासै प्रभाव नपारेको सानो खाडी राष्ट्र थियो। तर, नेतृत्व सम्हालेको केही वर्षमै उनले राष्ट्रको भविष्य बदल्ने साहसिक निर्णयहरू लिए, जसले कतारलाई विश्वकै सबैभन्दा धनी, प्रभावशाली र रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण मुलुकमध्ये एक बनायो।
शेख हमदको सबैभन्दा ठूलो योगदान प्राकृतिक ग्यासको सम्भावनालाई राष्ट्रको समृद्धिमा रूपान्तरण गर्नु थियो। उनले समुद्रमुनि रहेको विशाल नर्थ फिल्ड प्राकृतिक ग्यास भण्डारको दीर्घकालीन मूल्य पहिचान गर्दै तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) उत्पादन र निर्यातमा अभूतपूर्व लगानी गरे। त्यतिबेला धेरैले जोखिमपूर्ण मानेको यो निर्णय नै पछि कतारको आर्थिक चमत्कारको आधार बन्यो। केही वर्षभित्रै कतार विश्वकै अग्रणी एलएनजी निर्यातकर्ता बन्यो, प्रतिव्यक्ति आय विश्वकै उच्च स्तरमा पुग्यो र राज्यको सम्पत्ति तथा विदेशी मुद्रा सञ्चिति असाधारण रूपमा बढ्यो। आज कतारको आर्थिक समृद्धिको कथा शेख हमदको यही दूरदर्शी निर्णयबाट सुरु भएको मानिन्छ।
ऊर्जा स्रोतमा मात्र निर्भर हुनु दीर्घकालीन समाधान नहुने उनको बुझाइ थियो। त्यसैले उनले कतार इन्भेस्टमेन्ट अथोरिटी स्थापना गरेर विश्वभर रणनीतिक लगानी विस्तार गर्ने नीति अपनाए। यही संस्थामार्फत कतारले बेलायतको प्रसिद्ध ह्यारोड्स, लन्डनको प्रतीकात्मक गगनचुम्बी भवन द सार्ड, युरोपका वित्तीय संस्था, लक्जरी होटलहरू तथा फ्रान्सको चर्चित फुटबल क्लब पेरिस सेन्ट–जर्मेन लगायत विश्वका प्रतिष्ठित सम्पत्तिहरूमा लगानी गर्दै कतारलाई अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय शक्तिका रूपमा स्थापित गरायो।
शेख हमदले आर्थिक समृद्धिसँगै विचार र सूचनाको शक्ति पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुने बुझेका थिए। त्यसै सोचअनुसार सन् १९९६ मा उनले अल जजिरा मिडिया नेटवर्क स्थापना गरे। अल जजिराले अरब जगतको पत्रकारितामा नयाँ युगको सुरुआत गर्यो। स्वतन्त्र समाचार सम्प्रेषण र बहसको संस्कृति विकास गर्दै यसले केही वर्षमै विश्वकै प्रभावशाली अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्थामध्ये आफ्नो स्थान बनायो। अल जजिरा केवल एउटा सञ्चार संस्था रहेन, यो कतारको कूटनीतिक प्रभाव विस्तार गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी सफ्ट पावरको माध्यम बन्यो।
खेलकुदलाई राष्ट्रिय ब्रान्डिङको माध्यम बनाउने सोच पनि उनकै थियो। सन् २०२२ को फिफा विश्वकप आयोजना गर्ने अधिकार प्राप्त गर्नु कतारको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय उपलब्धिमध्ये एक मानिन्छ। प्रतियोगिता आयोजना हुँदा उनी सत्तामा थिएनन्, तर त्यसको सम्पूर्ण अवधारणा, अन्तर्राष्ट्रिय अभियान र आवश्यक पूर्वाधार निर्माणको सुरुआत उनकै शासनकालमा भएको थियो। विश्वकपले दोहालाई आधुनिक पूर्वाधार, विश्वस्तरीय स्टेडियम, उत्कृष्ट यातायात प्रणाली र नयाँ शहरी विकासको नमुना सहरका रूपमा स्थापित गर्यो।
शिक्षा र मानव विकासमा पनि शेख हमदको योगदान उत्तिकै गहिरो छ। आफ्नी धर्मपत्नी शेखा मोजा बिन्त नासेरसँग मिलेर उनले कतार फाउन्डेसन स्थापना गरे र एजुकेसन सिटीको अवधारणा अघि सारे, जहाँ अमेरिकालगायत विश्वका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयहरूले आफ्ना शाखा सञ्चालन गर्न थाले। प्राकृतिक स्रोतभन्दा ज्ञान र दक्ष जनशक्तिलाई दीर्घकालीन सम्पत्ति मान्ने उनको दृष्टिकोणले कतारलाई मध्यपूर्वकै प्रमुख शैक्षिक केन्द्रमध्ये एक बनायो।
राजनीतिक सुधारका क्षेत्रमा पनि उनी प्रगतिशील नेताका रूपमा परिचित रहे। उनले देशमा स्थायी संविधान लागू गरे, सूचना मन्त्रालय खारेज गर्दै प्रेस स्वतन्त्रताको वातावरण सिर्जना गरे तथा महिलाहरूलाई मतदान गर्ने अधिकार प्रदान गरे। खाडी क्षेत्रको राजनीतिक परिवेशमा यस्ता सुधारहरू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्।
उनको नेतृत्वको अर्को ऐतिहासिक विशेषता सन् २०१३ मा देखियो, जब उनले स्वेच्छाले आफ्ना छोरा तथा वर्तमान अमिर शेख तमिम बिन हमद अल थानीलाई सत्ता हस्तान्तरण गरे। खाडी क्षेत्रको राजनीतिक इतिहासमा यस्तो शान्तिपूर्ण र योजनाबद्ध सत्ता हस्तान्तरण दुर्लभ उदाहरण मानिन्छ। त्यसपछि उनी सार्वजनिक जीवनबाट धेरै हदसम्म टाढा रहे पनि राष्ट्रिय नीति र रणनीतिमा आवश्यक पर्दा सल्लाहकारको भूमिका निर्वाह गर्दै आएका थिए।
उनकै नेतृत्वमा तयार भएको कतार राष्ट्रिय भिजन २०३० आज पनि देशको विकासको मूल आधार हो। यही दीर्घकालीन योजनाअन्तर्गत अत्याधुनिक दोहा मेट्रो, विश्वकै उत्कृष्ट विमानस्थलमध्ये गनिने हमाद अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, विशाल हमाद बन्दरगाह, भविष्यको स्मार्ट सहर लुसेल सिटी, दिगो विकासको नमुना मशरेब डाउनटाउन दोहा तथा स्वच्छ ऊर्जाका लागि अल खर्साह सौर्य ऊर्जा केन्द्रजस्ता परियोजनाहरू निर्माण भए। सार्वजनिक यातायातमा विद्युतीय बसहरूको प्रयोग विस्तार गर्दै कतारले दिगो विकासको नयाँ मानक पनि स्थापित गरेको छ।
शेख हमदको नेतृत्वमा कतारले विश्व राजनीतिमा पनि आफ्नो प्रभाव उल्लेखनीय रूपमा बढायो। मध्यपूर्वका विभिन्न द्वन्द्वमा मध्यस्थकर्ताको भूमिका, अन्तर्राष्ट्रिय वार्ताका लागि विश्वासिलो गन्तव्य र विश्वव्यापी कूटनीतिक संवादको केन्द्रका रूपमा कतारको पहिचान स्थापित हुनुमा उनको दीर्घदृष्टिको महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो।
आज कतारको समृद्ध अर्थतन्त्र, आधुनिक पूर्वाधार, विश्वव्यापी लगानी, अन्तर्राष्ट्रिय मिडिया प्रभाव, शिक्षा, खेलकुद र कूटनीतिक प्रतिष्ठा हेर्दा एउटा तथ्य स्पष्ट हुन्छ, यो कुनै संयोगको परिणाम होइन, बरु शेख हमद बिन खलिफा अल थानीले तीन दशकअघि देखेको दूरदर्शी सपनाको प्रतिफल हो।
शेख हमद अब यस संसारमा छैनन्। तर उनले निर्माण गरेको आधुनिक कतार, उनले स्थापना गरेका संस्थाहरू, उनले अघि सारेको विकासको दर्शन र उनले छोडेर गएको आत्मनिर्भर, समृद्ध तथा विश्व प्रभावशाली राष्ट्र नै उनको सबैभन्दा ठूलो विरासत बनेर इतिहासमा सदैव जीवित रहनेछ।
-1783838393.png)
