काठमाडौं। नेपालको सिमेन्ट उद्योगले चालु आर्थिक वर्षको पहिलो पाँच महिनामा उत्साहजनक प्रदर्शन गरेको छ। भारतीय बजारमा नेपाली सिमेन्टको बढ्दो मागसँगै निर्यातको आँकडा पनि उकालो लाग्दै गएको छ। भन्सार विभागले सार्वजनिक गरेको तथ्यांकले यो सकारात्मक प्रवृत्तिलाई पुष्टि गरेको छ।
चालु आर्थिक वर्षको साउनदेखि मंसिरसम्मको अवधिमा मात्रै १ अर्ब १९ करोड ६४ लाख रुपैयाँ बराबरको सिमेन्ट र क्लिंकर निर्यात भएको विभागले जनाएको छ। यो अवधिमा कुल ६ लाख ८७ टन सिमेन्ट र क्लिंकर भारतीय बजारतर्फ गएको छ। गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा १ अर्ब ४ करोड रुपैयाँको ६ लाख ९९ हजार ५१० टन सिमेन्ट र क्लिंकर निर्यात भएको थियो। यसको अर्थ रकमको हिसाबले १५ करोड ६४ लाख रुपैयाँ अर्थात् करिब १५ प्रतिशतले निर्यात बढेको छ, यद्यपि परिमाणमा भने केही कमी आएको देखिन्छ।
विभागको विवरणअनुसार यो अवधिमा ८९ करोड ६६ लाख रुपैयाँको सिमेन्ट र २९ करोड ९७ लाख रुपैयाँको क्लिंकर निर्यात भएको छ। नेपालबाट सिमेन्टको निर्यात क्लिंकरभन्दा तीन गुणा बढी छ। कुल निर्यात मूल्यमध्ये ७५ प्रतिशत सिमेन्ट र मात्र २५ प्रतिशत क्लिंकरको हिस्सा रहेको छ। यसले नेपाली सिमेन्टको गुणस्तर र प्रतिस्पर्धात्मक मूल्यले भारतीय उपभोक्तालाई आकर्षित गरेको संकेत गर्छ।
गत आर्थिक वर्षको पूरै १२ महिनाको अवधिमा २ अर्ब ९१ करोड रुपैयाँको सिमेन्ट र क्लिंकर निर्यात भएको थियो। त्यसमध्ये २ अर्ब २१ करोड रुपैयाँको सिमेन्ट र ६९ करोड ७३ लाख रुपैयाँको क्लिंकर निर्यात भएको विभागको अभिलेख छ। यो हिसाबले हेर्दा चालु आर्थिक वर्षको पाँच महिनामै गत वर्षको कुल निर्यातको ४१ प्रतिशत बराबर निर्यात भइसकेको छ। यदि यही गतिमा निर्यात बढ्दै गयो भने चालु आर्थिक वर्षको अन्त्यसम्ममा करिब तीन अर्ब रुपैयाँको निर्यात हुने उद्योगीहरू अनुमान गरिरहेका छन्।
आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा फेरि सिमेन्ट निर्यात सुरुवात भयो, तर त्यो पनि नाममात्रको थियो। त्यस वर्ष मात्र ८३ हजार रुपैयाँ बराबरको ११ टन सिमेन्ट निर्यात भयो। यो एक प्रकारको परीक्षण वा पुनः सुरुवातको संकेत थियो। त्यसपछिको वर्ष अर्थात् २०७८/७९ मा निर्यातमा उल्लेखनीय वृद्धि भयो। त्यस वर्ष १२ लाख ९३ हजार रुपैयाँ बराबरको १५ हजार १ सय ८९ टन सिमेन्ट निर्यात भयो। यो उत्साहजनक सुरुवात थियो।
त्यसपछि निर्यातमा निरन्तर वृद्धि भइरहेको छ। गत आर्थिक वर्ष २ अर्ब ९१ करोड रुपैयाँ पुग्यो र चालु वर्ष अझै बढ्ने अनुमान छ। यो निर्यातको यात्रा हेर्दा स्पष्ट हुन्छ नेपाली सिमेन्ट उद्योगले धेरै उतारचढाव पार गरेको छ तर अहिले एउटा स्थिर र बढ्दो प्रवृत्तिमा आएको छ।
सिमेन्ट निर्यात बारम्बार रोकिनुमा धेरै कारण रहेको उद्योगीहरू बताउँछन्। पहिलो कारण नेपालमै निर्माण क्षेत्रको विस्तारसँगै सिमेन्टको आन्तरिक माग बढ्दै जानु हो। विशेष गरी भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण अवधिमा नेपालमै ठूलो मात्रामा सिमेन्टको आवश्यकता परेको थियो। दोस्रो कारण उत्पादन क्षमताको सीमितता हो। नेपालका सिमेन्ट उद्योगहरू पूर्ण क्षमतामा चल्न सकेका थिएनन्। कच्चा पदार्थको अभाव, ऊर्जा संकट र प्राविधिक समस्याले उद्योगहरू संकटमा रहे।
तर विगत दुई वर्षदेखि अवस्था परिवर्तन भएको छ। सिमेन्ट निर्यातमा उल्लेखनीय वृद्धि हुनुमा पनि केही महत्त्वपूर्ण कारण रहेका छन्। पहिलो कारण उत्पादन क्षमतामा उल्लेखनीय वृद्धि हुनु हो। नेपालमा नयाँ सिमेन्ट उद्योगहरू स्थापना भएका छन् र पुराना उद्योगहरूले आफ्नो क्षमता बढाएका छन्। प्रविधिमा पनि सुधार आएको छ। दोस्रो महत्त्वपूर्ण कारण गुणस्तरमा सुधार हो। नेपाली सिमेन्टले अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड पूरा गर्न थालेको छ। गुणस्तर नियन्त्रणमा जोड दिइएको छ र ब्राण्ड छवि सुधार भएको छ। भारतीय उपभोक्ताहरूले नेपाली सिमेन्टको गुणस्तरमा विश्वास गर्न थालेका छन्।
तेस्रो कारण आन्तरिक बजारमा अतिरिक्त उत्पादन हुनु हो। नेपालमा निर्माण क्षेत्र केही सुस्त भएको छ। सरकारी तथा निजी क्षेत्रको निर्माण गतिविधि अपेक्षित रूपमा बढेको छैन। यसले गर्दा आन्तरिक माग घटेको छ र उद्योगहरूले निर्यातमा ध्यान दिनुपरेको छ। चौथो महत्त्वपूर्ण कारण प्रतिस्पर्धात्मक मूल्य हो। नेपाली सिमेन्ट भारतीय सिमेन्टभन्दा केही सस्तो छ। साथै ढुवानी खर्च पनि कम छ किनभने सीमावर्ती क्षेत्रमा नै खपत भइरहेको छ। भन्सार सुविधाले पनि निर्यातलाई प्रोत्साहन गरेको छ।
सिमेन्ट निर्यात बढे पनि केही चुनौती अझै बाँकी नै छन्। आन्तरिक चुनौतीमा ऊर्जा संकट प्रमुख हो। नेपालका सिमेन्ट उद्योगहरूले अझै पनि बिजुलीको अभाव झेलिरहेका छन्। कच्चा पदार्थ पनि सधैं सजिलै उपलब्ध हुँदैन। चुनढुङ्गाको खानी, कोइला र जिप्सम जस्ता कच्चा पदार्थको अभाव कहिलेकाहीं भइरहन्छ। उत्पादन लागत पनि उच्च छ जसले प्रतिस्पर्धात्मक मूल्यमा निर्यात गर्न गाह्रो बनाउँछ। गुणस्तर एकरूपता कायम राख्नु पनि चुनौती हो।
बाह्य चुनौतीमा भारतीय सिमेन्टसँगको कडा प्रतिस्पर्धा छ। भारतमा विश्व स्तरीय सिमेन्ट उद्योगहरू छन् जसले गुणस्तर र मूल्य दुवैमा कडा प्रतिस्पर्धा दिन्छन्। ढुवानी समस्या पनि कम छैन। सीमा नाकामा कहिलेकाहीं अवरोध हुने, भन्सार प्रक्रियामा जटिलता हुने र भुक्तानीमा ढिलाइ हुने जस्ता समस्या छन्।
बजार सम्बन्धी चुनौती पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। नेपालको निर्यात भारतको सीमित क्षेत्रमा मात्र सीमित छ। सबै भारतीय राज्यमा पहुँच छैन। मौसमी मागको समस्या छ। बर्खामा निर्माण कम हुने र सिमेन्टको माग घट्ने। मूल्यमा अस्थिरता हुने र भारतीय नीतिको असरले पनि निर्यातमा उतारचढाव आउने गर्छ।
नेपाल सिमेन्ट उत्पादक संघका अध्यक्ष केशव आचार्यले नेपाली सिमेन्टको गुणस्तर राम्रो रहेको र भारतीय बजारमा माग बढिरहेको बताए। तर उनले निरन्तरता दिन सरकारले ऊर्जा र कच्चा पदार्थ उपलब्ध गराउनुपर्ने बताए। हिमालयन सिमेन्टका महाप्रबन्धक राजेश श्रेष्ठले भारतको बिहार र उत्तर प्रदेशमा नियमित निर्यात गरिरहेको र त्यहाँको माग बढिरहेकाले उत्पादन बढाउन लागिएको बताए।
यदि उत्पादन क्षमता पूर्ण रूपमा प्रयोग गर्न सकियो, गुणस्तर कायम राख्न सकियो र नयाँ बजार खोज्न सकियो भने नेपालले वार्षिक १० अर्ब रुपैयाँसम्म सिमेन्ट र क्लिंकर निर्यात गर्न सक्ने विशेषज्ञहरूको अनुमान छ। यो नेपालको लागि ठूलो उपलब्धि हुनेछ र निर्यात आम्दानीमा उल्लेखनीय वृद्धि गर्नेछ।
तर यसका लागि सरकार र निजी क्षेत्र दुवैले मिलेर काम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। सरकारले ऊर्जा संकट समाधान गर्नुपर्छ, कच्चा पदार्थको उपलब्धता सुनिश्चित गर्नुपर्छ, ढुवानी लागत घटाउने प्रयास गर्नुपर्छ र निर्यात प्रक्रिया सरल बनाउनुपर्छ। निजी क्षेत्रले गुणस्तरमा सम्झौता नगर्ने, नयाँ प्रविधि अपनाउने, उत्पादन लागत घटाउने र नयाँ बजार खोज्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
सिमेन्ट निर्यातको यो सकारात्मक प्रवृत्तिले नेपाली उद्योगको भविष्य उज्ज्वल देखिन्छ। यदि यो गति कायम रह्यो र चुनौतीहरूलाई सफलतापूर्वक सम्बोधन गर्न सकियो भने नेपाली सिमेन्ट उद्योग दक्षिण एशियामा एक महत्त्वपूर्ण खेलाडीको रूपमा स्थापित हुन सक्छ। हालको तथ्यांकले त्यसैतर्फको यात्रा सुरु भएको संकेत गरेको छ।
