काठमाडाैं। काठमाडौं नेपालको राजधानी मात्र होइन, यो देशको आत्मा हो। आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र पर्यटकीय जीवनको धड्कन यही शहरमा छ। हरेक बिहान लाखौं मान्छे यी सडकमा निस्कन्छन्—कोही काममा, कोही विद्यालयमा, कोही अस्पतालमा।
तर त्यही सडकमा जे देखिन्छ, त्यो व्यवस्था होइन। बढ्दो सवारी चाप, अव्यवस्थित शहरीकरण, कमजोर सडक अनुशासन र ट्राफिक नियमको अपर्याप्त पालनाले काठमाडौंलाई दिनप्रतिदिन थप कठिन बनाइरहेको छ। एक पेशागत चालक तथा पर्यटन व्यवसायीको रूपमा नेपाल र विदेशका विभिन्न देशहरूमा वर्षौं सवारी चलाएको अनुभवले मलाई एउटा कुरा स्पष्ट पारेको छ- ट्राफिक समस्या केवल सडकको समस्या होइन। यो शिक्षा, अनुशासन, जिम्मेवारी, सेवा संस्कार र नागरिक चेतनासँग गहिरोसँग जोडिएको विषय हो।
समस्याको जरो कहाँ छ?
काठमाडौंका सडकमा हुने धेरैजसो ट्राफिक अव्यवस्थाको मूल कारण दुईवटा छन्, नियमको ज्ञानको कमी र नियम पालना गर्ने संस्कारको अभाव। विशेषगरी धेरै मोटरसाइकल तथा स्कुटर चालकलाई ट्राफिक संकेत, लेन अनुशासन, सुरक्षित ओभरटेक र सडक सुरक्षासम्बन्धी आधारभूत नियमहरूको पर्याप्त जानकारी नै छैन।
तर जानकारी भए पनि धेरैले पालना गर्दैनन्, र यो अझ ठूलो समस्या हो। कतिपय चालकहरू ट्राफिक प्रहरी देख्दा मात्र नियम पालना गर्छन्। साँचो अनुशासन भनेको निगरानी नभएको अवस्थामा पनि नियमको सम्मान गर्नु हो। जुन दिन हामी कसैले नहेरेको बेला पनि नियम पालना गर्न थाल्छौं, त्यही दिनदेखि सडक साँच्चिकै बदलिन थाल्छ।
"साँचो अनुशासन भनेको निगरानी नभएको अवस्थामा पनि नियमको सम्मान गर्नु हो।" चालकहरू, केवल सवारी चलाउने मान्छे होइनन्। एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्यलाई हामी प्रायः बिर्सन्छौं। नेपाल भ्रमणमा आउने विदेशी पर्यटकहरूले विमानस्थलबाट बाहिर निस्किएपछि सबैभन्दा पहिले जसलाई भेट्छन्, त्यो एउटा ट्याक्सी चालक, बस चालक वा राइड-शेयर चालक हो। त्यो पहिलो भेट, त्यो पहिलो संवाद, त्यो पहिलो अनुभव, यसैबाट नेपालको पहिलो छाप बन्छ।
त्यसैले ट्याक्सी चालक, सार्वजनिक यातायात चालक र पठाओजस्ता राइड-शेयर चालकहरू केवल चालक मात्र होइनन्, उनीहरू नेपालका अनौपचारिक राजदूत हुन्। विश्वका विकसित देशहरूमा यो कुरा राम्रोसँग बुझिएको छ। नर्वे, जापान, सिङ्गापुर वा जर्मनीमा ट्याक्सी चालकलाई शहरका इतिहास, संस्कृति, पर्यटकीय गन्तव्य र स्थानीय जीवनशैलीबारे गहन जानकारी हुन्छ। उनीहरू विनम्रतापूर्वक र इमानदारीका साथ यात्रुको सहयोग गर्छन्, र यसैले ती देशहरूको पर्यटन अनुभव अविस्मरणीय बन्छ।
एक असल चालकले के गर्छ?
उसले पर्यटकलाई गन्तव्यमा मात्र पुर्याउँदैन। उसले नेपालको संस्कृति, आतिथ्यता र सद्भावनाको परिचय पनि गराउँछ। एक असल चालक केवल सवारी चलाउँदैन— उसले आफ्नो देशको छवि, संस्कृति र सम्मान पनि बोकेको हुन्छ।
यसैले यी चालकहरूलाई विशेष तालिम दिनु अत्यन्त जरुरी छ। तालिममा ट्राफिक नियम र सडक सुरक्षाका साथै विनम्र भाषा, सम्मानजनक व्यवहार, नेपालको संस्कृति र पर्यटकीय जानकारी, महिला र ज्येष्ठ नागरिकप्रति संवेदनशीलता, तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको ग्राहक सेवाका विषयहरू समावेश हुनुपर्छ।
विकसित देशहरूबाट के सिक्ने?
नर्वे, डेनमार्क, जापान र सिङ्गापुरमा ट्राफिक अनुशासन कुनै बाध्यता होइन्, त्यो नागरिक संस्कार हो। त्यहाँ चालकहरू पैदल यात्रुलाई प्राथमिकता दिन्छन्, लेन अनुशासन कायम राख्छन् र नियम उल्लङ्घनमा सजाय हाँसीखुशी स्वीकार गर्छन्। त्यहाँको सफलताको रहस्य केवल राम्रो सडक होइन- त्यो शिक्षा, अनुशासन, सम्मान र जिम्मेवारीको संस्कृतिको परिणाम हो।
हामी त्यो संस्कृति आयात गर्न सक्दैनौं, तर निर्माण गर्न सक्छौं। त्यसका लागि चाहिने सबैभन्दा पहिलो कुरा भनेको इच्छाशक्ति हो— व्यक्तिको पनि, र राज्यको पनि।
समाधानतर्फ: ठोस र दिगो कदमहरू
चालक शिक्षा प्रणालीलाई सुदृढ बनाउनु नै परिवर्तनको सबैभन्दा दिगो आधार हो। नयाँ चालकका लागि अनिवार्य र गुणस्तरीय तालिम हुनुपर्छ र प्रत्येक पाँच वर्षमा पुनःताजगी तालिमको व्यवस्था गर्नुपर्छ। साथै, विद्यालय र कलेजको पाठ्यक्रममा ट्राफिक शिक्षा समावेश गर्नु जरुरी छ। किनकि सडक अनुशासन सानैदेखि मनमा बसाल्नु नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो।
जनचेतना अभियान पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। टेलिभिजन, रेडियो र सामाजिक सञ्जालमार्फत निरन्तर अभियान चलाउनु आवश्यक छ। तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण क्रम पालना गर्नुपर्छ, पहिले एक महिने व्यापक जनचेतना अभियान, त्यसपछि कडा र निष्पक्ष कारबाही। लेन उल्लङ्घन, मोबाइल प्रयोग, रातो बत्ती उल्लङ्घन, हेल्मेट र सिटबेल्ट नलगाउनेलाई सबैमा कठोर कारवाहीको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
सीसीटीभी, डिजिटल निगरानी प्रणाली र ई-फाइन व्यवस्थाको विस्तार गर्नुपर्छ। पैदल यात्रुको सुरक्षाका लागि फुटपाथ, जेब्रा क्रसिङ र पैदल पुलको निर्माण अपरिहार्य छ। जरिमाना मात्र होइन, सुरक्षित र जिम्मेवार चालकलाई पुरस्कार र सम्मान पनि दिनुपर्छ। सकारात्मक प्रोत्साहनले मानव व्यवहारमा गहिरो परिवर्तन ल्याउँछ। "सडक बदल्न चाहन्छौं भने पहिले सोच बदल्नुपर्छ। सोच बदलियो भने सडक आफैं बदलिन्छ।"
सोच बदलौं, सडक बदलिनेछ
काठमाडौंको ट्राफिक संकटको समाधान कुनै एकल उपायमा छैन। यो एउटा व्यापक र दिगो परिवर्तनको काम हो— सोच बदल्ने, संस्कार बदल्ने, प्रणाली बदल्ने। यदि हामीले चालक शिक्षा सुधार्यौं, नागरिक चेतना बढायौं, सार्वजनिक सेवाका चालकहरूलाई दक्ष र मर्यादित बनायौं, प्रविधिको समुचित प्रयोग गर्यौं र निष्पक्ष कार्यान्वयन गर्यौं भने- नेपालका सडक सुरक्षित, व्यवस्थित र सभ्य बन्न सक्छन्।
र यदि हाम्रा ट्याक्सी चालक, बस चालक र राइड-सेयर चालक साँच्चिकै देशका अनौपचारिक दूत बन्न सके भने त्यसले पर्यटन प्रवर्द्धन, सेवा गुणस्तर सुधार र नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छवि निर्माणमा असाधारण योगदान पुर्याउनेछ। यो सपना ठूलो छ, तर असम्भव छैन।
-1764760996.jpeg)
-1756710229.jpg)
